Зарубежные исследования и их анализ по теме исторической географии Ферганской долины в арабоязычных источниках IX – XIII вв.

Аннотация

Ключевые слова: В исследованиях, посвящённых исторической географии А. Шпренгер, Ферганы IX–XIII веков, учёные из зарубежных стран, В. Томашек, включая Австрию, Турцию, Россию, Азербайджан и К. Брокельман, Францию, высказывают различные мнения и суждения. Бартелеми Дьербело де Молинвиль, Некоторые из них содержат заслуживающие внимания Э. де Замбаур, точки зрения, которые представляют интерес в контексте С. Уайтинг Марвин, изучаемой проблемы. Бейсебаев Рахат Сансизбаевич. Hozirgi kunga qadar jahon va O‘zbekiston tarixshunosligida Farg‘onaning o‘rta asr tarixiy georafiyasiga oid qator ilmiy asarlar yaratilgan. Ushbu tadqiqotlarda mintaqa tarixining ayrim jihatlari xususida jiddiy ilmiy mulohazalar uchraydi. Yaratilish vaqti va joyiga ko‘ra, mavjud adabiyotlarni quyidagi 3 ta guruhga ajratish mumkin: 1. Xorijiy mamlakatlarda chop etilgan adabiyotlar; 2. Rossiya imperiyasi va sovet ittifoqida nashr etilgan ilmiy ishlar; 3. Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda olib borilgan tadqiqotlar. Xorijiy mamlakatlarda chop etilgan adabiyotlar davr, til va hududlar kesimida juda xilma-xil bo‘lib, asosiy adabiyotlar sirasiga kiradi. Farg‘ona vodiysi haqida ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan, arab tilidagi geografik asarlar foydalanilgan birinchi asar mashhur avstriyalik arabshunos A.Sprenger qalamiga mansubdir [1]. A.Sprenger IX–XIII asrlarga oid arab tilli tarixiy-geografik manbalaridan foydalangan holda o‘g‘uzlar, O‘zgand, Axsikent va boshqa Farg‘ona shaharlari haqida bir qancha ishonchli ma’lumotlarni aniqlaydi. Sharqshunos olim o‘z asarini yozishda Ibn Xordodbeh (IX asr), al-Istaxriy (X asr), Ibn Havqal (X asr), al-Idrisiy (XII asr) asarlaridan Farg‘ona shaharlari haqidagi ma’lumotlarning tarjimasini keltiradi [2]. Bu asar Farg‘ona vodiysi geografiyasi haqida aniq ma’lumotga ega bo‘lmagan holda yozilganligini alohida qayd etish lozim. Ma’lumotlar ham asosan tarjima holida berilgan, ular tahlil etilmagan. Yevropada tadqiqotlar olib borilgan olimlardan V.Tomasshekning tarixiy-geografik asarida Farg‘onaga alohida e’tibor qaratilgan [3], Zarafshon daryosi havzasining tarixiy geografiyasi ko‘rib chiqilgan [4]. V. Tomashek ba’zi o‘rinlarda Farg‘onaning toponimikasi, etimologiya va alohida joy nomlarining kelib chiqishini o‘rgangan, lekin bu materialning asosiy qismi Amudaryo havzasiga tegishlidir. Ibn al-Asir ma’lumotlarining at-Tabariy asaridagi faktlar bilan aloqasi masalasiga bag‘ishlangan dastlabki tadqiqotlardan biri nemis olimi K.Brokkelmanning asari hisoblanadi [5]. Bizning tadqiqotimiz uchun K.Brokkelmanning ishi Farg‘ona vodiysi haqidagi tarixiy ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan o‘rta asr asarlarini tadqiq etgani bilangina qiziq hisoblanadi. U o‘z tadqiqotida Farg‘ona vodiysiga oid ma’lumotlarga e’tibor bermasdan, faqat Ibn al-Asir hamda at-Tabariy asarlari matnlari o‘rtasidagi bog‘liqlik masalasini ko‘rib chiqishga harakat qiladi. Farg‘ona vodiysi tarixiy geografiyasi haqida ma’lumot beruvchi dastlabki tadqiqot Bartelemi Dyerbelo de Molinvillning “Bibliotheque oriental” (“Sharq kutubxonasi”) bibliografik to‘plami hisoblanadi. Ushbu asar g‘arbda yaratilgan musulmon sharqi 391 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 5 № 6 (2024) / ISSN 2181-1415 to‘g‘risidagi birinchi ilmiy ensiklopediyadir. Muallif o‘zining asarida Farg‘ona vodiysi ilmiy markazlari, bu yerdan yetishib chiqqan olimlar hamda Farg‘onaning Andijon, Ahsikent, Xo‘jand, Quva, Koson kabi o‘rta asr shaharlari to‘g‘risida ma’lumot beradi. Qiziq jihati shundan iboratki, asar yangi davr ya’ni XVII asrda yaratilgan bo‘lsa-da, muallif asarni yozishda o‘rta asr asr arab va fors-tojik tilidagi manbalardan unumli foydalana olgan [6]. Fransuz tadqiqotchisi E. De Zambaur o‘zining “Manuel l genealogie et de chronologie pour l’historie de l’islam” (Islom tarixi uchun nasabnoma va yilnoma bo‘yicha qo‘llanma) nomli asarida islom tarixidagi ko‘plab sulolalar haqida hikoya qiladi. Ular qatori Farg‘ona vodiysidan yetishib chiqqan Xoqoniylar va Somoniylar sulolalari to‘g‘risida ham e’tiborga molik ma’lumot berib o‘tgan [7]. Vodiyning siyosiy tarixiy geografiyasi sulolalar tarixi bilan chambarchas bog‘liqdir. Shu jihatdan arablar hukmronligi ostidagi hududlarni boshqargan hamda kelib chiqishi Farg‘onadan bo‘lgan Ixshidiy va Somoniylar sulolalari to‘g‘risida arab-fors tillaridagi manbalariga asoslangan ma’lumotlarni ozabayjonlik olim Ali-zade Aydin Arif o‘g‘lining “Хроники мусульманских государств I–VII веков хиджры” [8] (“Hijriy I–VII asrlardagi musulmon davlatlari solnomasi”) nomli asarida ko‘rishimiz mukin [9]. Yana bir turkiyalik tadqiqotchi Yunus Akyurekning “Fergana bölgesinin islâm tarihindeki yeri ve önemi (VIII.–XIII. Yüzyillar arasi)” nomli dissertatsiyasida VIII–XIII asrlarda Farg‘ona vodiysidagi siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy jarayonlar masalalariga to‘xtalib o‘tadi. Ammo tadqiqotchi oldiga qo‘ygan masalalarni yoritishda asosan ilmiy tadqiqot natijalariga suyanadi, shu jihatdan ushbu doktorlik dissertatsiyasini ilmiy tadqiqotd