TIJORAT BANKLARIDA NAQD PULSIZ OPERATSIYALARI HISOBI VA UNI TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI.

Аннотация

Ushbu maqolada tijorat banklarida naqd pulsiz hisob-kitob operatsiyalarini yuritish jarayoni, uning ahamiyati va rivojlanish tendensiyalari tahlil qilinadi. Naqd pulsiz operatsiyalar turli xil bank xizmatlari orqali amalga oshirilishi, jumladan, plastik kartalar, internet-bank, mobil ilovalar va elektron to‘lov tizimlari asosida yuritilishi mumkin. Shuningdek, maqolada naqd pulsiz hisob-kitob operatsiyalarini takomillashtirish yo‘llari, jumladan, raqamlashtirish, xavfsizlikni kuchaytirish, innovatsion texnologiyalarni joriy etish va mijozlar uchun qulay xizmatlarni rivojlantirish masalalari yoritilgan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, bank tizimida avtomatlashtirilgan va raqamli hisob-kitob tizimlarini rivojlantirish iqtisodiyotni barqarorlashtirish va moliyaviy operatsiyalar samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Kalit soʼzlar: naqd pulsiz operatsiyalar, tijorat banklari, raqamli to‘lov tizimlari, internet-bank, mobil bank xizmatlari, kiberxavfsizlik, moliyaviy innovatsiyalar. Kirish. Zamonaviy iqtisodiyotda moliyaviy operatsiyalarni tezkor va samarali amalga oshirish muhim ahamiyat kasb etadi. Xususan, naqd pulsiz hisob-kitob tizimi tijorat banklarining asosiy xizmat turlaridan biri bo‘lib, bu jarayon nafaqat bank sektorining rivojlanishiga, balki iqtisodiyotning umumiy barqarorligiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi natijasida banklar mijozlarga an’anaviy hisob-kitoblardan tashqari, elektron va mobil bank xizmatlari orqali moliyaviy operatsiyalarni amalga oshirish imkoniyatlarini taklif etmoqda. Tijorat banklarida naqd pulsiz hisob-kitoblar nafaqat mijozlarga qulaylik yaratadi, balki pul oqimlarini nazorat qilish, bank xizmatlarining shaffofligini oshirish va moliyaviy xavfsizlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Shu bilan birga, ushbu tizimni yanada takomillashtirish va yangi innovatsion texnologiyalarni joriy etish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Zamonaviy bank tizimida naqd pulsiz hisob-kitob operatsiyalari tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Raqamli texnologiyalar rivojlanishi natijasida tijorat banklari mijozlarga qulay va tezkor moliyaviy xizmatlarni taklif etish 42 SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN MANAGEMENT AND ECONOMY International scientific-online conference imkoniga ega bo‘ldi. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan olib borilayotgan islohotlar natijasida elektron to‘lov tizimlari kengayib, naqd pulsiz hisob-kitoblarning ulushi sezilarli darajada oshdi. Ushbu maqolada O‘zbekistondagi tijorat banklarida naqd pulsiz operatsiyalarning holati, ularning hisobi va takomillashtirish yo‘llari statistik tahlil asosida ko‘rib chiqiladi. O‘zbekiston bank tizimi oxirgi yillarda naqd pulsiz to‘lov tizimlariga faol o‘tmoqda. Quyidagi jadvalda 2020-2024 yillar davomida banklar orqali amalga oshirilgan naqd pulsiz hisob-kitoblar dinamikasi keltirilgan. 1-jadval: O‘zbekistonda naqd pulsiz hisob-kitoblar hajmi (trln so‘m) Yil Naqd pulsiz hisob- O‘sish sur’ati (%) kitoblar (trln so‘m) 2020 152,3 - 2021 203,8 33,8 2022 275,1 34,5 2023 356,4 29,5 2024 445,2 24,9 Manba: https://cbu.uz ma’lumotlari asosida muallif tomonidan tuzildi. Yuqoridagi jadvaldan ko‘rinib turibdiki, naqd pulsiz hisob-kitoblarning hajmi yildan-yilga ortib bormoqda. Bu esa bank xizmatlarining raqamli transformatsiyasini aks ettiradi. O‘zbekiston bank tizimida mijozlar tomonidan foydalanilayotgan naqd pulsiz to‘lovlar quyidagi shakllarda amalga oshirilmoqda.  Bank kartalari orqali to‘lovlar  Mobil va internet bank xizmatlari  Elektron hamyonlar va QR-kod orqali to‘lovlar  Bank o‘tkazmalari va hisob-kitob tizimlari 2024-yil holatiga ko‘ra, bank tizimida amalga oshirilgan naqd pulsiz operatsiyalarning tarkibi quyidagi ko‘rinishga ega. 2-javdal: O‘zbekiston tijorat banklarida naqd pulsiz operatsiyalar ulushi (%) Operatsiya 2022 yil 2023 yil 2024 yil turi Plastik 48% 52% 55% kartalar orqali to‘lovlar Mobil va 22% 25% 28% internet-bank 43 SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN MANAGEMENT AND ECONOMY International scientific-online conference xizmatlari Elektron 10% 12% 14% hamyonlar va QR-kod to‘lovlari Bank 20% 11% 3% o‘tkazmalari Manba: https://bank.uz ma’lumotlari asosida muallif tomonidan tuzildi. Plastik kartalar orqali amalga oshirilgan tranzaksiyalar ulushi eng yuqori bo‘lib, u 2024-yilda 55%ni tashkil etdi. Shu bilan birga, mobil va internet- banking xizmatlarining ulushi ham yil sayin ortib bormoqda. O‘zbekistonda naqd pulsiz to‘lov tizimlarini yanada takomillashtirish uchun quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirish lozim: Tijorat banklarida naqd pulsiz operatsiyalarni takomillashtirish yo‘llari. 1. To‘lov infratuzilmasini kengaytirish Naqd pulsiz operatsiyalarni kengroq joriy etish uchun to‘lov infratuzilmasini rivojlantirish muhim ahamiyatga ega. Bunga quyidagi chora- tadbirlar kiradi:  Mobil bank xizmatlari va elektron hamyonlardan foydalanish imkoniyatlarini oshirish - Smartfon orqali to‘lovlarni amalga oshirishni yanada osonlashtirish uchun banklar o‘z ilovalarini ta