ҚИШЛОҚ ХЎЖАЛИГИ МАЖБУРИЙ ЖАМОАЛАШТИРИШ ДАВРИДА БУХОРО ВОҲАСИДАГИ АҲВОЛ

Аннотация

Ушбу тезисда 1925-1941 йилларда Ўзбекистонда ўтқазилган сиёсий ислоҳотлар ва ушбу ислоҳотларнинг ижтимоий,иқтисодий ҳаётга таъсири ва Бухоронинг бу жараёнлардаги аҳволи хусусида фикрлар баён қилиниб,унинг тарихи ёритиб берилган. Калит сўзлар: Коллективлаштириш, қулоқлаштириш сиёсати, маданий инқилоб, кооперация, социалистик тажриба. Кириш: Қишлоқ хўжалигини ихтиёрийлик асосида жамоалаштириш сиёсати 1920 йилларнинг иккинчи ярмидан аста-секинлик билан мамлакатнинг кўп жойларида амалга оширила бошланган. Бухоро вилоятида дастлабки колхозлар 1925 йилнинг ўрталаридан ташкил этила бошланган, жумладан, Когон районида бирин-кетин 7 та артель ташкил этилган (“Заря”, “Восток”, “Согласие”, “Бирдамлик”). 1927 йилдаёқ Бухоро округидаги ташкил этилган колхозларнинг сони 23 тага, 1928 йилда эса 46 тага етган эди. 1929 йилга келиб, вилоятдаги барча колхозлар ҳудуди 5334, 04 гектарни, шу жумладан экин экиладиган ер майдони 3705,45 гектарни ташкил этган. Шундан 2252 гектарга пахта экилган. Бу вақтга келиб, вилоятдаги колхозлар 93,4 минг сўмлик қийматдаги қишлоқ хўжалик техникасига эга бўлган эди. 1925,1926 йилда Зарафшон вилояти таркибида Бухоро уезди бўлган, 1927 йилда Зарафшон ва Бухоро округлари бўлган. Асосий қисм: Собиқ Иттифоқнинг колхозлаштириш сиёсати аввалига партия, совет ва кооператив ташкилотлари томонидан колхозларга турли кўринишдаги ёрдамлар – кредит бериш, машина ва жиҳозлар билан таъминлаш, яхши ерларни ажратиб бериш, солиқ имтиёзлари бериш билан деҳқонларни, аввало камбағал деҳқонларни ва ерсиз деҳқонларни ўз томонига оғдириб олиш билан бошланиб, ерни биргаликда ишлаш тарғиботи, амалий жиҳатдан колхозларни ташкил этишга айланиб кетди. Бу колхозлар асосан камбағал деҳқонлардан, ихтиёрийлик тамойили асосида ташкил этилган эди. Шу вақтдан бошлаб “буйруқбозлик” нинг авж олиши, қуруқ ваъдалар бериш, техник таъминлаш ва агрономлар билан ёрдамлашиш кабилар нореал ҳодисага айлана борди. 1928 йилги колхозларни ташкил 169 Fevral, 2025-Yil этишни кечиб ўтиш сиёсати 1929 йилга келиб ёппасига жамоалаштириш кампаниясига айланиб кетди. 1929 йилнинг 18 июлида қабул қилинган ВКП (б) МК нинг “Пахтачиликни ривожлантириш тўғрисида” ги қарорига мувофиқ оммавий суратда совхозлар ташкил этила бошланган. 1930 йилларнинг бошида Бухоро вилоятида совхозлар ва МТС лар ташкил этила бошланди. 1930 йилларнинг 2-ярмига келиб, Бухоро вилоятидаги колхозлар томонидан пахта ва беда 100 фоиз, ғаллачилик маҳсулоти 57,8 фоиз, полиз- сабзавот сотиш учун пахта етиштириш аста-секин кўпайтирила бошланганлиги 1917 йилдан олдинги Ўзбекистон қишлоқ хўжалигини товар-пул муносабатларига жалб этган эди, шу муносабатларнинг ривожи, ҳамма жойда бўлганидек, деҳқонларнинг табақаланишига олиб борди. Аммо мустамлакачилик шароитида ва саноат ривожланмаган бир пайтда бу жараён ўзига хос белгилар касб этди. Хонавайрон бўлган деҳқонлар шаҳардан иш излаб топа олмаганлиги боис қишлоқда ўтроқ бўлиб қолдилар. Натижада қишлоқ жойларидаги ишчи кучи керагидан кўпайиб бориб, эксплуатациянинг кучайишига сабаб бўлди, чорикорлик (тўртдан бири ҳиссасига ишлаш) ва меҳнаткаш деҳқонлардан фойдаланишнинг яна бошқа асоратли шакллари – судхўрлик ҳам кенг тарқалди. Қўл меҳнати ва қолоқ техникага асосланган ҳамда экстенсив (ишлаб чиқариш объектлари ҳажмини кўпайтириш эвазига ривожланиш) усулда ривожланган пахтачилик доимий турғунлик (бир жойда туриш) ҳолатига тушди. Биринчи жаҳон уруши ва фуқаролар уруши оқибатида суғориладиган деҳқончиликнинг асоси бўлган суғориш тизимларининг вайрон этилганлиги, яъни суғориладиган ер майдонлари деярли икки бараварига қисқариб кетганлиги қишлоқ хўжалигини жуда мушкул аҳволга солиб қўйган эди. 1930 йилнинг 5 январида ВКП (б) МКнинг “Жамоалаштириш-нинг суръатлари ва давлатнинг колхоз қурилишига ёрдам бериш чоралари тўғрисида” ги Қарори қабул қилинди. 1930 йилнинг 6 февралида эса қишлоқ хўжалик артелининг “Намунавий Низоми” қабул қилинди. Қишлоқ хўжалигини “ёппасига жамоалаштириш” касалига “чалинган” ҳукуматнинг юқори эшелони ўз фикрини “маъқуллаб” қаттиқ босим билан нафақат ғаллакор районлари ва ноқоратупроқ “Марказ”да ва Москва областида, ҳаттоки, Шарқ республикаларида ҳам 1930 йилнинг баҳорги мавсумида жамоалаштиришни тугаллаш тўғрисидаги қарорни қабул қилишди. Бундай маъмурий-буйруқбозлик усули билан бошланган “кампания” бутун мамлакатни қамраб олган эди. Энг аввало айтиш лозимки, шу пайтгача олиб борилган тушунтириш ва ташкилий ишлар зудлик билан қўпол босим ўтказишга, дўқ-пўписаю демагогик 170 Fevral, 2025-Yil (маддоҳлик) ваъдабозликларга айланиб кетди. Қулоқлаштириш авж олиб, фақат қулоқ хўжаликларинигина эмас, балки ҳали колхозга киришни хоҳламаган ўртаҳолларни ҳам қистовга ола бошлади. Тугатилган қулоқ хўжаликлари кўпгина районларда деҳқон хўжаликларининг 10-15 фоизини, сайлов ҳуқуқидан маҳрум қилинганлар эса 15-20 фоизини ташкил этди. Бухоро воҳасида энг қўпол хатоликлар ишлаб чиқариш воситаларини умумийлаштиришда содир этилди, унинг ўз эгаларига ҳам деярли ҳеч вақо қолдирилмади. Ерни биргалашиб ишловчилар – ТОЗ лар ҳам маъмурий жиҳатдан артел