ОЗОД ШАРАФИДДИНОВНИНГ АДАБИЙ МУНАҚҚИД ВА ПУБЛИЦИСТ СИФАТИДАГИ РОЛИ

Аннотация

Analysis of Ozod Sharafiddinov's articles as a creator and as a literary critic, topics in them. The uniqueness of his works and articles written within the framework of literary criticism. The depth and uniqueness of Ozod Sharafiddinov's personality and creative activity. Keywords: Critic, communism, art, in-depth analysis. РОЛЬ ОЗОДА ШАРАФИДДИНОВА КАК ЛИТЕРАТУРНОГО КРИТИКА И ПУБЛИЦИСТА. Аннотация. Анализ статей Озода Шарафиддинова как творческого писателя и литературного критика и затронутые в них темы. Уникальность его произведений и статей, написанных в рамках литературной критики. Глубина и уникальность личности и творчества Озода Шарафиддинова. Ключевые слова: Критика, коммунизм, искусство, глубокий анализ. Ўзбек адабиётининг ривожланиш тарихи ХХ аср бошларида айниқса қизғин кеча бошлади. Бу даврга келиб янги руҳдаги ижодкорларни қўллаб-қувватлаш фаол жараёнга айланди. Кейинги жадидчилик ҳаракатига асос бўлиб хизмат қилган турли адабий гуруҳлар, тўгараклар ташкил қилинган эди. 1909 - йил Тошкентда ,,Жамияти хайрия” - Абдулла Авлоний томонидан тузилган. 4 97 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 1910 - йил Бухорода ,,Тарбияи афтол” - Абдувоҳид Бурҳонов, Мукаммил Бурҳонов, Ҳамидхўжа Меқрий, Аҳмаджон Абдусаидов ва бошқалар асос солишган. Абдурауф Фитрат ҳам шу ташкилот кўмагида Туркияга ўқишга юборилган. 1913 - йил ,,Турон жамияти” ,,Ёш бухороликлар жамияти” 1914 - Тошкентда ,,Чиғатой гурунги” каби уюшмалар тузилиши адабиётда ва публицистикада катта бурилиш ясади. Унинг асосчиси Абдурауф Фитрат бўлиб, ўша давр учун кенг кўламда ва фаол тарзда иш олиб борган. Кейинчалик бу уюшма Чўлпон, Боту кабиларнинг адабиётга келиши учун катта пойдевор бўлиб хизмат қилган дейиш мумкин. Чўлпон ўн етти ёшида ,,Адабиёт надир” деган рисоласини эълон қилган бўлса, Озод Шарафиддинов ўзининг ,,Чўлпонни англаш” публицистик асарида Чўлпон шахсиятини очиб берган. Шу айтиш мумкинки, Чўлпон йигирманчи аср адабиётининг энг катта устоз адиби сифатида кейинги адабиётчилар учун асос бўлиб хизмат қилган. Ундан кейин Абдулла Қаҳҳор ёшларнинг паноҳига айланган бўлса, йигирманчи аср охири ва йигирма биринчи аср бошида Озод Шарафиддинов ёш истеъдодларнинг бошини силади. Устоз ўлароқ уларга катта мактаб яратиб берди. Чўлпон ,,Адабиёт надир” -, деган бўлса, у ,,Ижодни англаш бахти" нима эканлигини англатиб берди. Озод Шарафиддинов ҳақида гап кетар экан, унинг ижодини адабиёт ва публицистика йўналишида ўрганиш муҳим. Уларнинг ҳаммаси ҳам, инсон ва жамият тақдирига дахлдор эканлиги буни кўпинча ажратмайди. Энг муҳими эса Озод Шарафиддинов ўзбек адабиётидаги энг йирик ва энг тоза мунаққид сифатида намоён бўлишидир. Унинг шиори ва эътиқодига кўра, ,,Мунаққид адабиёт боғига ойболта эмас, гулқайчи кўтариб кириши керак.” Бу унинг энг катта адабий ва мунаққид сифатидаги принципи эди. Ҳар бир яратилган асарга реал кўз билан, тиниқ фикр билан, соф туйғу билан қараш лозим эканлиги исботлади у. Кейинги йилларда баъзи танқидчиларнинг ўтган адабиёт вакилларини зўр бериб чаплаш ҳолатини у қоралайди, очиқ кўз ва замон кўзи билан қараш кераклигини ўқтиради. Жумладан, йигирманчи асрнинг энг катта адибларидан бири Абдулла Қаҳҳор ҳақида ёзар экан, у шундай дейди: - Агар дунёда ёзувчилик борасида аниқ принциплар жорий қилинса, шубҳасиз Абдулла Қаҳҳор ҳар қандай принципга тўла жавоб берган бўларди. Таниқли адиб Усмон Азим ҳам Абдулла Қаҳҳорга тариф берар экан: - ,,У ўзбек адабиётини шармандаликдан қутқариб қолган»,- дейди. Озод Шарафиддинов ўзининг ,,Ижодни англаш бахти« мақоласида улуғ файласуф шоир, шарқшунослик ва миллий адиб, Ўзбекистон фанлар академиясининг аъзоси Ғафур 4 98 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Ғулом ҳақида илиқ фикрлар билдиради. Мунаққид ўлароқ устознинг қарашлари катта ҳақиқатни ўз ичига олади. У қанчалик давр мафкурасининг таъсирида бўлмасин, унинг қалбида миллатга муҳаббат ёнганини Озод Шарафиддинов исботлаб беради. Ғафур Ғуломнинг ижодини муҳим жиҳатларини илғай олган устоз унинг ўзини тили билан айтганидек, ,,Ўзбек халқининг ғурури”, деб атайди. Ҳатто, буюк рус ёзувчиси Лев Толстой билан суҳбатлашиб, уни баҳсда мағлуб қилгани Ғафур Ғуломнинг нақадар катта ижодкорлигини кўрсатади. ,,Қани эди ҳозир бирорта толиби илм ,,Ғафур Ғулом шеърларида ўзбекона деталлар” - деган мавзуни олиб, илмий ишлар қилса», - деб ёзади устоз, бироз надомат билан. Озод Шарафиддинов публицистиканинг ҳам ёрқин намоёндаларидан ҳисобланади. Унинг ,,Муқаддас бурч” мақоласида журналистлар ва уларнинг қандай бўлиши кераклиги ҳақида фикрларини баён қилганлар. Унинг таъбирича сўз сув ва ҳаводек инсонга зарур нарса. Шундай экан сўз эркинлиги ҳам матбуотнинг қаноти деса бўлади. Биз ҳамон ҳақиқатни эмас, чала ҳақиқатни ёзамиз, осонгина маддоҳлик қилишимиз, кунда байраму, ҳурлиқоларнинг рақсларини ёзаётганимизни ўша пайтда устоз куйиниб ёзади. Жойларда оддий деҳқоннинг ортиқча ҳосилини