МЕТОДОЛОГИЯ ОЦЕНКИ ЭФФЕКТИВНОСТИ НАЛОГОВОГО АДМИНИСТРИРОВАНИЯ

Аннотация

The article discusses the criteria for assessing and measuring the effectiveness of tax administration. Various theoretical approaches to assessing the effectiveness of tax administration are studied, criteria for assessing and measuring effectiveness for the government of Uzbekistan are proposed, and a conclusion is drawn at the end of the topic. Keywords: tax, tax administration, income, budget, tax evasion, efficiency. 267 XII SON - DEKABR, 2024 267-275 0 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, dekabr www.e-itt.uz Кириш. Солиқ маъмуриятчилиги орқали ҳукуматлар даромадларни давлат хизматларини, инфратузилмани ва иқтисодий ривожланишни молиялаштириш учун сафарбар қилиш механизми бўлиб хизмат қилади. Ўзбекистон шароитида самарали солиқ маъмуриятчилиги миллий иқтисодий мақсадларга эришишда, айниқса, амалга оширилаётган иқтисодий ислоҳотлар ва солиқ-бюджет сиёсатини модернизация қилиш борасидаги саъй-ҳаракатлар шароитида муҳим роль ўйнайди. Ўзининг муҳимлигига қарамай, солиқ маъмуриятчилиги оптимал самарадорликка эришишда қийинчиликларга дуч келмоқда. Солиқларни тўлашдан бўйин товлаш, маъмурий самарадорлик, технологик интеграциянинг йўқлиги ва шаффофликнинг чекланганлиги каби муаммолар солиқ органларининг даромадларни максимал даражада йиғиш ва ихтиёрий равишда бажарилишини таъминлаш қобилиятига тўсқинлик қилади. Бу муаммолар солиқ маъмуриятчилиги фаолиятини баҳолаш, камчиликларни аниқлаш ва мақсадли ислоҳотларни амалга оширишга тизимли ёндашишни тақозо этади. Ўзбекистонда солиқ маъмуриятчилиги самарадорлигини баҳолашнинг мустаҳкам мезонлари ва усулларини ишлаб чиқиш зарурати ҳукуматнинг солиқ тизимини илғор халқаро тажрибалар асосида такомиллаштиришга интилиши билан кучаймоқда. Адабиётлар шарҳи. Солиқ маъмуриятчилигини баҳолаш унинг самарадорлиги ва замонавий технологиялар билан интеграциялашувига қаратилган турли назарий ёндашувларни ўз ичига олади. Бу ёндашувлар солиқ маъмуриятчилигини ҳам процессуал фаолият, ҳам давлат мақсадларига эришишга қаратилган бошқарув усули сифатида тушуниш муҳимлигини таъкидлайди. Солиқ маъмуриятчилиги самарадорлигининг назарий асослари унинг концептуал тузилиши, ўлчаш методологияси ва турли иқтисодий тизимлардаги амалий таъсирларни ўз ичига олган турли ўлчовларни ўрганади. Мусаев ва бошқалар (2019) фикрича, Браун-Гибсон модели ва вазнли йиғинди моделлари каби усуллар солиқ маъмуриятчилиги фаолиятини баҳолаш учун сифат ва миқдорий кўрсаткичларни бирлаштиради. Ушбу моделлар “ходим учун солиқ йиғиш” ва бошқа самарадорлик кўрсаткичларини кўзда тутади. Клун (2004): “Словенияда қўлланиладиган самарадорликни баҳолашнинг кенг қамровли моделлари солиқ маъмуриятчилигининг заиф томонларини аниқлаш учун операцион маълумотлардан олинган кўрсаткичларни бирлаштиради”. Кумар ва бошқалар (2016) математик моделлаштириш нуқтаи назаридан қуйидагиларни таъкидлаган: “Эконометрик усуллар солиқ маъмуриятчилигининг самарадорлиги индексларини яратиш, ихтиёрий ва мажбурий риоя қилиш факторини яратиш учун асосий компонент таҳлилидан фойдаланади. Ушбу моделлар узоқ муддатли ишлаш тенденциялари ва яхшиланиши керак бўлган соҳаларни таъкидлайди”. Серикова ва бошқалар(2018) эса “Институционал моделлар ташкилий тузилмани ва солиқ маъмуриятчилиги тизимлари доирасидаги сиёсат уйғунлигини баҳолайди. Тадқиқотлар операцияларни оптималлаштириш ва мувофиқликни оширишда тузилган тизимларнинг ролини” таъкидлайди. Мансор ва Тайиб, (2013) фикрича, “Интеграциялашган очиқ тизимли моделлар маъмурий самарадорликни аниқлаш учун киришлар, жараёнлар ва натижалар қандай ўзаро боғлиқлигини таҳлил қилади”. Давила ва бошқаларнинг (2021) тадқиқотлари замонавий солиқ тизимларида самарадорлик ва шаффофликни ошириш учун технологиялардан фойдаланишга (масалан, электрон рўйхатга олиш, электрон ҳужжат топшириш) қаратилган. Рошчупкина (2019) талқинича, “Солиқ маъмуриятчилигининг иерархик тузилмаларини ишлаб чиқиш каби концептуал ёндашувлар манфаатдор томонларнинг 268 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, dekabr www.e-itt.uz манфаатлари ва қонуний риоя этилишини мувозанатлаш орқали узлуксиз функционалликни таъминлайди”. Юқоридагиларга асосланадиган бўлсак, солиқ маъмуриятчилигини баҳолашнинг назарий ёндашувлари самарадорликни оптималлаштириш учун миқдорий кўрсаткичлар, тизимли интеграция ва рақамли модернизацияни бирлаштиришга қаратилган. Ёндашувни танлаш баҳолашнинг аниқ мақсадларига, яъни мувофиқликни яхшилашга, даромадларни йиғишни кучайтиришга ёки маъмурий самарадорликни тартибга солишга боғлиқ. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Солиқ маъмуриятчилиги даромадларни самарали йиғиш, солиқ қонунчилигини амалга ошириш ва ихтиёрий риоя қилишни таъминлаш орқали мамлакатнинг фискал барқарорлигини таъминлашда муҳим роль ўйнайди. Солиқ маъмуриятчилиги тизимининг самарадорлиги нафақат унинг даромадлар бўйича мақсадларга эришиш қобилиятини акс эттиради, балки харажатлар ва маъмурий юкларни минималлаштирган ҳолда адолат ва шаффофликни таъминлаш қобилиятидир. Унинг самарадорлигини ҳар томонлама баҳолаш учун аниқ белгиланган ва кўп ўлчовли мезонлар