ЗНАЧЕНИЕ ДЕПОЗИТОВ В КОММЕРЧЕСКИХ БАНКАХ В КАЧЕСТВЕ РЕСУРСА

Аннотация

There are several ways to attract resources in commercial banks. It is convenient for commercial banks to use their funds as a resource. However, given the limited resources available, the funds attracted are acceptable and attractive. In this study, we will examine the ways in which commercial banks conduct deposit policies to attract resources and the ratio of deposits to various economic indicators. Let us focus on the problems that exist in the process and their solutions. Keywords: commercial banks, deposit, resource, GDP, inflation, free funds, devaluation, obligation, state bank, other banks, national currency and foreign currency. 179 179-185 www.e-itt.uz III SON. 2024 Кириш. Тарихан банкларнинг келиб чиқишига назар ташлаи диган бу лсак, банклар асрлар давомида асосии ресурс сифатида бу ш турган маблағларни жалб қилиш орқали фаолият олиб борган. Тижорат банкларининг депозитлар орқали ресурс жалб қилиши ҳар бир банкнинг шу и у налишда ту ғри танланган сие сатига боғлиқ. Банклар бу борада жисмонии ва юридик шахслардан ресурсларни депозит орқали жалб қилиши муҳим ҳисобланади. Мамлакатимизда ҳозирги вақтда жисмонии шахслар қу лида катта ҳажмдаги маблағ мавжуд. Банклар ушбу маблағларни депозит сифатида жалб қилиши лозим. Бироқ, аҳолининг банкларга бу лган ишончи, қолаверса таклиф қилинае тган депозит фоиз ставкасининг пастлиги тижорат банкларининг аҳоли бу ш турган пул маблағларни жалб қилиш, мураккаб масала бу либ қолмоқда. Бошқа томондан, аҳоли у ртасида ноананавии бу лган ва кенг ривожланган муқобил инвестиция и у ллари мавжуд бу либ аҳоли уларга ку проқ у зини бу ш пул маблағларини и у налтирмоқда. Макроиқтисодии барқарорликни таъминлаш учун иқтисодие тни тартибга солишнинг бозор механизмлари ва инструментларини қу ллашни кенгаи тириш, шунингдек, пул-кредит сие сати самарадорлигини тубдан ошириш мақсадида: У збекистон Республикаси Марказии банки инфляция даражасини 2021 и илда 10 фоизгача пасаи тириш ҳамда 2023 и илда 5 фоиз даражадаги доимии инфляцион мақсадни (таргет) у рнатиш и у ли билан 2020 и илнинг 1 январидан бошлаб пул-кредит сие сати механизмларини босқичма-босқич инфляцион таргетлаш режимига у тказишни таъминлаш ку зда тутилган эди (Фармон, 2019). Бироқ охирги и илларда инфляцияни 5 фоизли таргетга тушириш бу и ича қилинае тган саъи ҳаракатлар режалаштирилган мақсадларга эришишга имконият бермаяпди. Инфляцияни мақсад даражасига етказилмаганлиги, аҳолининг банкларга депозит қу и ишининг пастлигига сабаб бу лмоқда. Бошқа томондан, 2020 — 2025 и илларга му лжалланган У збекистон Республикасининг банк тизимини ислоҳ қилиш стратегиясини амалга ошириш бу и ича (Фармон, 2020) мақсадли ку рсаткичларда депозитларнинг банк мажбуриятларига нисбати у ртача 55-60 фоиз бу лиши белгиланган эди. Бироқ мақсадли ку рсаткичларга эришилмаган (2-жадвалга қаранг). Депозитлар ҳажмининг ошиши бу тижорат банклари учун ресурс манбаси ҳисобланса уни ЯИМдаги улушини ҳисоблаш ку рсаткичининг ортиши бу иқтисодие тга ту ғридан-ту ғри таъсир қилувчи омил ҳисобланади. Бу борада, банк депозитларининг ЯИМга нисбати у ртача 25-26 фоиз бу лишини таъминлаш мақсади қу и илган (Фармон, 2020), аммо ушбу мақсадли ку рсаткичларга эришилмаган (3-жадвалга қаранг). Умумии ҳолда тижорат банкларининг депозит жалб қилиш бу и ича аҳолининг бу ш пул маблағларини омонатга қу и ишда муаммолар мавжудлигини ку рсатмоқда. Шу боисдан, тижорат банклари юқорида санаб у тилган муаммоларнинг ечимларини излаб топиш учун комплекс чора-тадбирлар дастурини ишлаб чиқмас экан, бу ш пул маблағларни банкларга омонатга қу и ишда мақсадли ку рсаткичларга эришиш имкони қии инлашиб бораверади. Адабиётлар шарҳи. Мамлакатимизда аҳоли омонатини жалб қилиш бу и ича етарлича тажрибага эга бу лиш учун, ушбу мавзу бу и ича иқтисодчи олимларни тадқиқотларини у рганиш муҳим. Бу борада Комаревцева ва бошқалар (2014) тижорат банкларининг омонатлар фоизини мақбуллаштириш, мижоз томонидан бу ш пул маблағни узоқ муддат банкда сақлаш имконияти мавжудлигини таъкидлаган. Бироқ мамлакатимиз тижорат банклари депозит фоиз ставкасини и иллар кесимида таҳлил қилагинимизда (Бобобеков, 2024) Комаревцева ва бошқалар таъкидлаганидек тижорат банкларимиз баланд фоиз таклиф қилмаяпди. Шунингдек тадқиқодчиларни қу и идаги фикрларини ҳам у ргандик. Мисол учун, тижорат банкининг бозорга кириб бориши учун баланд фоизли омонатлар 180 www.e-itt.uz III SON. 2024 таклифи ва турли хил комиссион ту ловларни бекор қилиши мижолар оқимини таъминлаб беришини аи тганлар. Юқорида аи тилган фикрларни аи рим банкларимиз мисолида ку рсак улар томонидан таклиф қилинате тган омонат турлари чиндан ҳам фоизи баландлиги билан ажралмоқда (1-жадвалга қаранг). Маҳаллии тадқиқодчилардан Ибодуллаев (2024)...инфляциянинг мақсадли ку рсаткичига эришишни таъминлаш ва миллии валютанинг девальвация суръатини пасаи тириш и у ли билан тижорат банкларининг миллии валютадаги муддатли депозитлари ва уларга ҳисобланган фоизларнинг реал қии матини пасаи ишига и у л қу и маслик кераклигини аи тган. Чиндан ҳам инфляция ҳисобидан ми