АНАЛИЗ ФИНАНСОВЫХ ПОКАЗАТЕЛЕЙ КРЕДИТНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ КОММЕРЧЕСКОГО БАНКА (НА ПРИМЕРЕ НАЦИОНАЛЬНОГО БАНКА)

Аннотация

In the article, the analysis of the practical situation of the financial indicators directly and indirectly affecting the lending mechanism is carried out on the example of a foreign commercial bank, and the results are highlighted. In particular, scientific conclusions were formed by analyzing the 10-year dynamics of commercial banks' composition of assets and liabilities, profitability of assets and capital, structure of bank income. Key words: credit mechanism, financial stability, composition of assets and liabilities, return on assets, return on capital, problem loans, income, efficiency ratio. 258 IX SON - SENTYABR, 2024 258-267 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, sentyabr www.e-itt.uz Кириш. Иқтисодиёт субъектлари ҳисобланган юридик ва жисмоний шахсларнинг даромадлари барқарорлигини таъминлаш бевосита улар фаолиятини молиялаштиришнинг манбалари ва ушбу манбаларнинг шартларига боғлиқ ҳисобланади. Бугунги кунда, иқтисодий субъектлар учун молиялаштиришнинг кенг қўлланиладиган шакли бўлиб, жалб қилинган банк кредитлари ҳисобланади. Тижорат банклари томонидан иқтисодий субъектларни кредитлаш амалиёти самарадорлигини таъминлаш бевосита ва билвосита банкнинг молиявий кўрсаткичлари таркибий тузилиши ва ҳолати ҳамда ўзгариш динамикасига боғлиқдир. Жумладан, банк активлари ва пассивлари таркибий тузилиши, банкда эришилаётган рентабеллик кўрсаткичлари даражаси, банкнинг даромадлари ва унинг шаклланиш манбалари ҳолати, банкнинг самарадорлик коэффициенти ҳамда кредитлар бўйича яратилган захира миқдори каби кўрсаткичлар банкнинг кредитлаш фаолияти ва қўлланилаётган кредитлаш механизмига ҳамда уларнинг натижадорлигига таъсир кўрсатади. Бу борада, миллий иқтисодиётимиздаги банкларнинг кредитлаш фаолияти самарадорлига уларнинг молиявий кўрсаткичлари таъсирини баҳолаш ва ижобий томонлама таъсирини оширишга қаратилган асосланган илмий таклиф ва амалий тавсиялар ишлаб чиқишда хорижий банклар амалиётини ўрганиш муҳим ҳисобланади. Шу сабабли, мақоламизда АҚШининг йирик молиявий институтларидан бири бўлган Wells Fargo банки амалиётини тадқиқ қилиш долзарб ҳисобланади. Адабиётлар шарҳи. Бугунги кунгача, кўплаб иқтисодчи олимлар ўз тадқиқотларида банкларнинг кредитлаш амалиёти ва унинг молиявий барқаорликка таъсири ҳамда молиявий кўрсаткичлар тадқиқи борасила фикрларини билдириб ўтишган: Тарасенко ва Хоменколарнинг (2009) фикрича тижорат банклари молиявий барқарорлигини тавсифловчи кўрсаткичлар тизимига: ликвидлилик, активлар сифати, капиталнинг ҳолати ва даромадлиликни киритишади. Мазкур қарашларга қўшиламиз, лекин муаллифлар банклар рисклилик даражасига эътиборни четда қолдиришган (Тарасенко ва Хоменко, 2009). Маҳаллий иқтисодчи олимларимиздан Махмудалиева (2001) “тижорат банклари молиявий барқарорлигига – бу банк активлари, мажбуриятлари, капитали ва молиявий натижалари динамикасининг йўл қўйиш мумкин бўлган хатар шароитида, ликвидликни сақлаган ҳолда, фойда ва капитални ўстириш асосидаги банк ривожланишини акс эттирувчи кўрсаткичлар йиғиндиси” сифатида таъриф келтиради (Махмудалиева, 2001). Холмаматов (2019) илмий тадқиқотида «Жисмоний шахсларни кредитлаш амалиётида мавжуд муаммоли ҳолатларни бартараф этиш мақсадида уларнинг ойлик даромадларидан истеъмол харажатларни чиқариб ташлагандан сўнг қолган қўшимча даромадлари асосида кредитни қайтариш жадвалини ишлаб чиқиш ва шу график доирасида кредитлаш зарурлигини» асослаб берган (Холмаматов, 2019). Иқтисодчи олимларимиздан Ханнаев (2021) ўз тадқиқотида активлар рентабеллигига алоҳида урғу берган ва бу борада қуйидагича (Ханнаве, 2021): “ROA кўрсаткичи таҳлилига кўра: таҳлил даврида фаолият юритган банклар ўртача ROA кўрсаткичи 3% атрофида бўлган, Ўзбекистон банклари ўртача ROA кўрсактичи дунёдаги ўртачадан юқори ва барқарор; ўртача олганда давлат бевочита ва билвосита эгалик қилувчи тижорат банклари активларни самарали бошқара олмаган; хусусий банкларнинг ўртача ROA кўрсакткичи барча банклар ўртачасидан юқори; банклар активлар ҳажми ошиши ўртача ROA ни пасайтиради, аммо хусусий банклар активлари 259 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, sentyabr www.e-itt.uz ҳажми ўзгариши уларнинг ROA кўрсаткичини сезиларли ўзгартирмайди” дея эконометрик таҳллиллар асосида хулоса шакллантирган. Бозоров (2020) ўз тадқиқотида тижорат банклари молиявий барқарорлиги борасида муаллифлик таърифини бериб ўтган (Бозоров, 2020): “тижорат банклари молиявий барқарорлиги бу – банк фойда олиш жараёнида унинг молиявий кўрсаткичлари ва фаолиятининг ижобий ҳолатини таъминлаган ҳолда банк хизматлари бозорида ўз мавқеини мустаҳкамлаш орқали ички ва ташқи муҳитнинг салбий оқибатларига қарши тура олиш қобилияти” дея фикр билдирган. Тадқиқот методологияси. Тадқиқотнинг асосий банклар кредит фаолияти самарадорлигини ошириш мақсади хорижий тижорат банкларнинг кредитлаш механизмига таъсир қилувчи молиявий кўрсаткичларини амалий ҳолатини таҳлил қилиш орқали илмий хулосалар шакллантириш ва тавсиялар ишлаб чиқиш. Ушбу мақоланинг назарий, амалий ва услубий асоси сифатида иқтисодий адабиётлар ва илмий мақолал