ПРАКТИКА ПОВЫШЕНИЯ (ИНДЕКСАЦИИ) РАЗМЕРОВ ПЕНСИЙ: АНАЛИЗ И РЕЗУЛЬТАТЫ

Аннотация

This article reveals the features of pension payments indexation in ensuring the well-being of the population, and analyzes the current state. The experience of foreign countries in pension indexing was also studied, and proposals and recommendations for applying the best foreign experience in our country were developed. Keywords: pension, pension provision, pension system, pension indexation, pension insurance, coverage ratio, consumer prices. I SON - YANVAR, 2025 447-445467 00 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, yanvar www.e-itt.uz Кириш. Пенсия таъминоти тизимининг муҳим вазифалардан бири бу аҳолини кексаликда ижтимоий ҳимоясини етарли даражада мақбул қийматга эга бўлган пенсия билан таъминлашдан иборатдир. Мустақилликка эришилгандан буён аҳолини ижтимоий ҳимоя қилиш масаласи ҳеч қачон ўзининг долзарблигини йўқотмаган. Хусусан, аҳолини ижтимoий қўллaб-қуввaтлaш 2022-2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стартегиясида барча йўналишлар бўйича соҳаларни ривожлантириш чора- тадбирлари режаси ишлаб чиқилган ва вазифалар белгиланган. Жумладан, “пенсия таъминоти тизимини такомиллаштириш, пенсия ва ижтимоий нафақалар миқдорларини индексация қилиш” (ПФ-60, 2022) тараққиёт стратегиясининг муҳим мақсадларидан бири сифатида келтирилган. Шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.Мирзиёевнинг Олий Мажлисга Мурожаатномасида “йил давомида бюджет тизими ходимларининг иш ҳақи, пенсия, стипендия ва нафақалар миқдори инфляциядан юқори миқдорда оширилади” (Мирзиёев, 2020) деб таъкидлаб ўтганлиги айнан пенсия тўловларини индексациялаш масаласи долзарб эканлигини англатади. Аҳолини ижтимоий таъминотини ташкил қилишда уларнинг муносиб ҳаёт тарзини таъминлаш ҳамда харид қобилиятини пасайишига йўл қўймаслик, инфляциянинг салбий таъсирини олдини олиш, шунингдек уларнинг даромадлар бўйича фарқ даражасини камайтириш жуда муҳимдир. Мазкур мақсадларни эриши мақсадида мамлакатлар томонидан пенсия тизимида пенсиялар миқдорини индексациялаш амалиёти қўлланилади. Пенсияларни ошириб боришда асосан тизимли (автоматик) ошириб бориш, тамойилли ошириб бориш, бир марталик ошириб бориш усуллари қўлланилади. Тизимли ошириб бориш баҳолар ошиши ёки иш ҳақи ўртача миқдорининг ўзгариши ёки ҳар икки кўрсаткич ўзгариши билан боғлиқдир. Тамойилли ошириб бориш давлат пенсияларни ошириб бориш зарурлиги эътироф этади, бироқ уни амалга киритиш даври ва шартларини аниқ белгиламаслигни назарда тутади. Бир марталик ошириб бориш пенсияларнинг реал қиймати камайган ҳолда зарур деб ҳисобланади. Халқаро меҳнат ташкилоти (ХМТ) тақдим этган маълумотларига кўра, кўпгина паст даромадли мамлакатларда кексаликда ижтимоий ҳимояланиш даражаси ҳақиқатда пастлигича қолмоқда. Бу мамлакатларда белгиланган пенсия ёшига етган фуқароларнинг 20 фоиздан камроғи пенсиялар билан таъминланган бўлса, қолган катта қисми бошқа даромад манбаларини излашга мажбур бўлишмоқда. Ўмуман дунё бўйича пенсия ёшидаги аҳолининг 68 фоизи пенсия ва ижтимоий нафақалар билан таъминланган. Шунинг учун фуқароларга умрининг охирига қадар пенсия тўлаш, муносиб яшаш шароитларини яратиб беришни давом эттириш давлат зиммасидаги энг муҳим ва долзарб масала ҳисобланади. Шу жиҳатдан олганда, жаҳонда пенсия таъминотида юз бераётган ўзгаришларни, хусусан, тараққий этган мамлакатларда пенсия тизимининг ўзига хос хусусиятларини ўрганиш муҳим амалий аҳамият касб этади. Адабиётлар шарҳи. Индексациялаш механизми пенсияларнинг етарлилиги ва пенсионерлар орасида камбағалликнинг олдини олишга қаратилган муҳим масала бўлса ҳам пенсия тўловларини индексациялаш камдан-кам ҳолларда ижтимоий сиёсат муҳокамаларида муҳим мавзуга айланади. Тадқиқотларнинг жуда оз қисми индексация масалаларига қаратилган. Сафанов, Ўгодников (2022) ўзларининг тадқиқот ишларида айнан пенсия тўловларини индексациялаш масаласини ёритишган. Жумладан иқтисодиётда иш ҳақи тўловлари ва инфляция кўрсаткичларини ўзаро баланс ҳолатини таъминлаш орқали 448 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, yanvar www.e-itt.uz шунга боғлиқ ҳолда пенсияларни индексациялашни тадқиқ этишган (Сафанов, Ўгодников, 2022). Антипьеванинг (2009) таъкидлашича, фуқароларнинг ижтимоий ҳуқуқларини амалга ошириш кафолати сифатида қонунчилик ҳужжатларида ижтимоий тўловларни миқдорини ўз вақтида оширишга қаратилган инфляцияга қарши механизмларни жорий қилиш лозим. Аҳолини даромадларини инфляциядан ҳимоя қилишга қаратилган энг кенг қўлланиладиган усул бу даромадларни индексациялашдир (Антипьева, 2009). Жаҳон банки тадқиқотчиларидан Пигот ва Санеларнинг фикрича, пенсияларни индексация қилишда 3 та асосий жиҳатни ҳисобга олиш лозим. Биринчидан, индексация қоидалари шаффоф бўлиши ҳамда иштирокчининг қўшган улушидан катта миқдорда фарқ қилмаслиги лозим. Иккинчидан, индексация режалаштирилмаган қайта тақсимлашга олиб келмаслиги ҳамда жамғариш ва ишчи кучи ҳаракатига тескари таъсир кўрсатмаслиги лозим. Ўчинчидан, давлат пенсия тизимида индексация дастурлари хусусий пенсия тизимларида индексациялаш билан мувофиқ бўлиши керак (Piggott, Sane, 2009). Пенсиялар миқдо