ПРОБЛЕМЫ СОКРАЩЕНИЯ ПРОБЛЕМНЫХ КРЕДИТОВ В БАНКАХ И ПУТИ ИХ РЕШЕНИЯ

Аннотация

This article examines the role of investment portfolio management in the effective management of bank financial resources, the state of investment portfolios of commercial banks and their impact on asset liquidity. According to the research materials and methods, the definitions and opinions given by a number of foreign and domestic economists-scientists on the topic were studied, and the author explained their meaning. In addition, the article provides proposals and practical recommendations for the development of a draft regulatory legal document on the management of financial resources of commercial banks of the Republic of Uzbekistan, and the development of a program of measures aimed at managing assets in commercial banks. Keywords: commercial banking, asset, liability, loans, capital, financial resource management, financial resource, bank assets, digital assets, liquidity, loans portfolio, securities. Кириш. Муаммоли активларнинг, жумладан, муаммоли кредитларнинг юзага келиши қуйидаги салбий ҳолатларга олиб келиши мумкин: - омонатчилар, инвесторлар ва бошқа мижозларнинг мазкур банкка бўлган ишончини йўқолиши ҳамда банк нуфузини тушиб кетиши; - тижорат банклари харажатларининг ортиб кетиши; - тижорат банкларининг даромад келтирувчи активларини музлатилиши; - даромад келтирувчи банк оперaцияларидан келаётган фойда ҳажмининг қисқариши туфайли моддий рағбатлантиришларнинг камайиши натижасида банкнинг малакали кадрлар қўнимсизлигининг ортиши; - банк ликвидлиги ва тўловга лаёқатлиги пасаяди; - муаммоли активлар бўйича эҳимолий йўқотишларга қарши захира яратилган тақдирда банк даромадининг қисқариши, банк фаолиятида муҳим ўрин тутувчи бошқа кўрсаткичларнинг тушиб кетиши ва бошқалар. Бу масалани хал қилишда биринчи навбатда муаммоли активлар моҳияти, хусусиятларини хозирги замон бозор иқтисодиёти суъбектларига хос бўлган хатарлилик ва табиати билан боғлиқ ҳолда бошқариш ва таҳлил қилиш, шунингдек уларни ҳисобини юритиш ва аудит ўтказиш амалиётларини такомиллаштириш муҳим аҳамиятга эга бўлади. Бугунги кунда тижорат банкларида активларнинг муаммога айланишининг асосий сабабларига қуйидагиларни мисол қилишимиз мумкин: - кредит (лизинг) ажратиш бўйича ариза берувчини дастлабки мониторингдан ўтказилмаслиги бунда асосий эътиборни мижознинг характери унинг бизнес ҳамкорлари орасидаги мавқеи, тажрибаси шу билан бирга гаровга олиниши режалаштирилаётган мол-мулкни жойига чиқган ҳолатга ўрганилмаслиги ҳамда мижознинг фаолияти билан яқиндан танишишмаслиги; - кредит бўлими ходими мижозларнинг молиявий ҳолатини таҳлил қилиш бўйича етарли билим ва малакага эга бўлмаганлиги сабабли мижознинг молиявий аҳволини тўлиқ ва сифатли таҳлил қилинмаслиги; - мижознинг кредит тарихи пухта ўрганилмаслиги; - мижозларнинг фирибгарлик қилишга мойиллиги; - мижоз фаолият олиб бораётган соҳада иқтисодий танглик холатлари кузатилса; 363 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, yanvar www.e-itt.uz - кредит шартномаларда мижознинг кредит ва фоиз тўлов графикларини бизнес режага мутаносиб равишда расмийлаштирилмасликлари; - форс-мажор холатлари. Ўрганишлар ва таҳлилий маълумотлар натижасида шундай фикрга келдикки тижорат банкларининг муаммоли активларининг вужудга келишининг қатор объектив ва субъектив омиллар таъсир қилади. Объектив омиллар хусусида фикр юритганда, шуни таъкидлаш жоизки, бу хориж амалиётидан ҳам маълум бўлдики тижорат банкларида муаммоли активларнинг мавжуд бўлиши бу табиий жараён, албатта бундан қочиб бўлмайди, чунки иқтисодиёт ва реал секторда барча жараёнлар доимо ҳам бир текисда кетмайди. Бунга мисол сифатида рўй берган пандемияни, жахон молиявий-иқтисодий инқирозни, геосиёсий зиддиятлар, ўзаро урушларни келтириш мумкин. Буларнинг барчаси тижорат банклари муаммоли активларинингвужудга келишига сабаб бўладиган объектив омиллар хисобланади, уларни қайсидир жиҳатдан тартибга солиш ёки камайтириш тижорат банкларига боғлиқ эмас. Адабиётлар шарҳи. Тижорат банклари активлари таркибида рискли активлар сифатининг ёмонлашуви уларнинг актив моддалари муаммоли активга айланаётганидан далолат беради. Муаммоли активлар тижорат банки фаолияти учун мўлжалланган активларнинг алоҳида тоифаси ҳисобланади. Таъкидлаганимиздек, тижорат банклари муаммоли активлари хусусида жуда кўп илмий тадқиқот ишлари амалга оширилган. Масалан, профессор Лаврушин (2008) тижорат банклари активлари таркиби ва уларнинг иқтисодий моҳиятини назарий ва илмий жиҳатдан таҳлил қилган. Хусусан, олимнинг фикрига кўра: «Банк активлари тўлиқ мулклар ва ҳуқуқлар қайсики, ўз маблағлари ва жалб қилинган маблағлар ҳисобидан вужудга келган, улардан актив оперaцияларда кредит муассасалари фойдаланади» деб таъкидлаган. Бизнинг фикримизча профессор Лаврушин банк активларини шакллантираётганда фақат ўз маблағлари ва мижозларнинг жалб қилинган маблағлари билан чекланган. Хозирги пайтда ижтимоий аҳамиятга эга бўлган давлат дастурлари доирасида берилаётган пул маблағлари ва халқаро бозорлардан жалб қилинаётган ресурслар эътибордан четда қолган. Россиялик профессор Ўсоскин (2011) ҳам «