ABDURAUF FITRATNING ADABIY MEROSI

Аннотация

The literary heritage of Abdurauf Fitrat is very important in the development of Uzbek literature. He is known not only as a scientific and political figure, but also as one of the founders of Uzbek literature. Fitrat's literary legacy includes his contribution to bringing Uzbek literature to a new level and developing the Uzbek language as a scientific and cultural language. Abdurauf Fitrat is one of the important figures of the period of transition from classical literature to modern literature in his literary activity. His works not only illuminated the spiritual and spiritual life of the Uzbek people, but also helped to form new directions and forms of Uzbek literature. Fitrat developed Uzbek literature with an independent and modern approach. Key words: classical literature, national grief, journalistic activity, scientific works. ЛИТЕРАТУРНОЕ НАСЛЕДИЕ АБДУРАУФА ФИТРАТА Аннотация. Литературное наследие Абдурауфа Фитрата имеет большое значение в развитии узбекской литературы. Он известен не только как научный и политический деятель, но и как один из основоположников узбекской литературы. Литературное наследие Фитрата включает его вклад в вывод узбекской литературы на новый уровень и развитие узбекского языка как научного и культурного языка. Абдурауф Фитрат считается одной из важных фигур в переходном периоде от классической к 1 26 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ современной литературе в его литературной карьере. Его произведения не только освещали духовную и нравственную жизнь узбекского народа, но и способствовали формированию новых направлений и форм узбекской литературы. Фитрат развивал узбекскую литературу с независимым и современным подходом. Ключевые слова: классическая литература, народное горе, публицистическая деятельность, научная работа. KIRISH: Fitratning adabiy merosi turli janrlarni o‘z ichiga oladi: poeziya, publitsistika, hikoyalar, esse va ilmiy maqolalar. Uning asarlari ko‘pincha milliy uyg‘onish, ta’lim, ma’rifat va madaniy islohotlar masalalariga bag‘ishlangan. Fitrat she’r yozishda o‘zining klassik adabiyot an’analarini rivojlantirib, o‘zbek adabiyotining zamonaviy shakllarini joriy etdi. U shoir sifatida nafaqat romantik, balki ijtimoiy-ma’rifiy she’rlar yozgan. She’rlarida u xalqning ma'rifati va ilmga bo‘lgan ehtiyojini, shuningdek, o‘zbek tilining o‘zligini anglashga chaqirgan. Fitratning she'riy asarlari ko‘proq xalqni uyg‘otishga, bilim va ma'rifatga da'vat etishga qaratilgan. Fitratning adabiy merosi rang-barang. U adib sifatida badiiy ijodning barcha turlarida qalam tebratibgina qolmay, oʻzbek adabiyotining yangi janr va turlar bilan boyishi, sheʼr tuzilishining isloh etilishi, adabiy realizmning teranlashishi, davr, jamiyat va xalq hayoti bilan bogʻliq boʻlgan muhim ijtimoiy muammolarning oʻzbek adabiyotida badiiy talqin etilishiga ulkan hissa qoʻshdi. Fitrat ijodini shartli ravishda uch davrga boʻlish mumkin: 1-davr 1909-1916-yillarni oʻz ichiga olib, Turkiya taassurotlaridan ilhomlangan holda jadid maʼrifatparvari sifatida ijod qilgan. 2-davr 1917-1923-yillarni qamrab oladi, bu davrda Fitrat milliy istiqlol gʻoyalari bilan toʻyingan asarlar yozadi. Ijodining 3-davri 1923-1937-yillarga oid boʻlib, Shoʻro maxfiy xizmatining doimiy nazoratida boʻlgan Fitrat asosan ilmiy va pedagogik ishlar bilan shugʻullanadi. Fitrat zullisonayn adib boʻlib, adabiyotga shoir va adabiyotshunos sifatida kirib kelgan. Istanbuldagi toʻrt yillik taʼlimi davomida faqat forsiy tilda ijod qilgan. Koʻp oʻtmay u oʻzini dramaturgiya va prozada ham sinab koʻrdi. U “Munozara” (dastlabki nomi “Hindistonda bir farangi ila buxorolik bir mudarrisning bir necha masalalar ham usuli jadid xususida qilgan munozarasi”) asarini Turkiyaga borishdan oldin, 1905-1907-yillarda yaratgan. “Sayha” (“Chorlov”, “Naʼra”) (fors tilida), “Sayyohi hindi” (“Bayonoti sayyohi hindi”), “Rahbari najot”, “Tarixi Islom” asarlarini esa Turkiyada tahsil paytida yozgan va “Munozara” 1908-yilda, “Sayha” 1910-yilda, “Sayyohi hindi” 1913-yilda Istanbulda bosilib chiqqan. “Rahbari najot” va “Oila” 1915-1916-yillarda Bokuda nashr qilingan. Bu asarlar oʻsha davrdayoq xalq orasida keng tarqaldi. 1 27 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Horijiy tillarga ham oʻgirildi. Masalan, “Munozara” 1909-1914-yillar orasida turk, ozarbayjon tillarida, “Sayyohi hindi” rus tilida chop etilgan. “Rahbari najot”ni esa doʻsti, shoir va noshir Abdulvohid Burhonov Sankt-Peterburgda nashrdan chiqargan. Bulardan tashqari uning “Mavludi Sharif”, “Abo Muslim”, “Begijon” asarlari va dastlabki sheʼrlari, “Sadoi Turkiston“, “Turon“, “Hurriyat“, “Buxoroi Sharif“ kabi gazeta va jurnallar sahifalarida eʼlon qilingan. Uning “Munozara” va “Sayyohi hindi” asarlari XX asr boshlarida Turkistondagi milliy uygʻonish harakatining norasmiy dasturi boʻlib xizmat qilgan va yoshlar dunyoqaras