SEYSMIK HUDUDLARDA LYOSSLI GRUNT USTIGA POYDEVORLARNI O’RNATISH VA TA’MIRLASH USULLARI.

Аннотация

Zilzila sodir bo'lgan hududlarda poydevorlarni o’rnatishda biz ikki usul yordamida poydevorning tag qismi yuzasini kengaytirishni amalga oshirishni taklif qilamiz. Bundan tashqari, qurilish amaliyotida qo'llaniladigan poydevorlarni o’rnatish bilan bog'liq turli xil usullar mavjud bo'lib, ular umumiy maqsadga qarab shartli ravishda uch turga bo'linishi mumkin: poydevor tagiga o'tkaziladigan bosimning qiymatini kamaytirish; poydevor materialini mustahkamlash; poydevorning mustahkamlik ko'rsatkichlarini oshirish. Lyoss grunt cho'kadi va poydevorning mustahkamligi keskin pasayadi. Bunday holda, poydevorning barqarorligini yo'qotish kuzatiladi, bu ko'pincha binolar va inshootlarning to'liq yoki qisman yo'q qilinishiga olib keladi. Buni oldini olish yo'llarini ko'rib chiqamiz. Kalit so‘zlar: Lyossli grunt, poydevor, grunt mexanikasi, silikat, elektrosilikatsiya, issiqlik, termal usul, qum qoplari, sementlash, deformatsiya moduli, shamol gipotezasi, ekzotik chang. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 30-maydagi “O‘zbekiston Respublikasining seysmik xavfsizligini ta’minlash tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi 144-sonli qarori asosida seysmik ta’sirni ta’minlash tizimini takomillashtirish nazarda tutilmoqda. 2025 yilgacha aholi va hudud xavfsizligi.[17] Sanoat korxonalarini, jamoat va turar-joy binolarini ta'mirlash masalasi ko'rilganda yoki foydalanilayotgan binolar ostidan yer osti inshootlarini ko'chirishda, ular yonida yangi bino qurishda, shuningdek, poydevorlarni o’rnatish sabablari, konstruksiya qavatida buzilmagan cho'kish vaqti, poydevor mustahkamligini qayta baholash, bunday baholash natijasi belgilangan talablarga javob bermagan hollarda, poydevorni qaytadan o’rnatish masalasi o'rtaga tashlanadi. Poydevorlarni qurish amaliyotida qo'llaniladigan poydevorlarni o’rnatish usullari xilma-xil bo'lib, umumiy maqsadga qarab shartli ravishda uch turga bo'linishi mumkin: 1. poydevorning zaminiga uzatiladigan bosimning qiymatini kamaytirish; 2. poydevor materialini mustahkamlash; 52 МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК 3. lyossli gruntning mustahkamlik ko'rsatkichlarini oshirish. Lyossli gruntga tushayotgan bosimni pasaytirish uchun gurultlar mexanikasi fanining asoschilaridan biri K.Tersagi 20 yoshda yozgan edi: "Agar imkoniyat yaratilsa, har qanday gurut muhitida mustahkam va qattiq bo'shliqni yaratish mumkin. Barqaror bino, hattoki juda bo'sh bo'lsa ham, qanchalik yuqori qiymatli yuk ta'sir ko'rsatmasin." Ushbu bayonotning mazmunida ikkita narsa yotadi: 1. asosiy tag qismi yuzasining o'lchamlarini kattalashtirish; 2. poydevorning chuqurlashishini oshirish va bosim qiymatini chuqur joylashgan qattiq qatlamlarga o'tkazish. Lyoss gruntga uzatiladigan bosimning qiymati, asosan, tag qismi darajasining o'lchamlariga bog'liq va yuza ortishi bilan bosim qiymati kamayadi. Lekin asosiy qavat sirtining o'lchamlarini kattalashtirishda ma'lum chegara ham mavjud bo'lib, u binoning reja o'lchovlari bilan belgilanadi.[1-6] Asosiy qism. Binoning poydevorining chuqurligini oshirish ancha murakkab choralarni talab qiladi. O’rnatish mumkin bo'lgan poydevor maxsus ko'targichlar (domkrat) yordamida mahkamlanadi, ular poydevorning kichik qismlarga qazish ishlari olib boriladi. Beton bo'sh qismga quyiladi, so'ngra keyingi qismga o'tkaziladi. Bu ish tag yuzasi to'lguncha davom ettiriladi. Sayoz poydevorlarning chuqurligini oshirish uchun ularni qoziqlarga o'tkazish amaliyotda keng qo'llaniladi. Buning uchun ikkita usul ham mavjud: 1. suyuq beton purkagichlar yordamida yuqori bosimda, poydevorni tik va burchak ostida burab yuboriladi. 2. poydevorni maxsus ko'targichlar yordamida mahkamlash, uning ostiga yig'ma temir-beton qoziqlar qo'yiladi. Temir-beton chiziqli poydevor uchun har xil turdagi poydevorlarni ajratish mumkin – sayoz va chuqur. Birinchi holda, lyoss grunt barqaror bo’lishi va ko’tarilmasligi kerak. Yer osti suvlari darajasi gruntning muzlash nuqtasidan past bo’lishi kerak. Ikkinchi holda, yer ham silliq bo’lmasligi kerak va grunt botqoq bo’lmasligi kerak (1-rasm). 53 МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК 1-rasm. Monolit poydevor. Lyossli gruntni mustahkamlash usuli, asosan, gruntni sun'iy ravishda qattiqlashtirish va yuk ko'tarish qobiliyatini oshirishdir. Amalda silikat, elektrosilikatsiya, issiqlik bilan (termik usul) qotib olish, qum qoplarini qo'llash va boshqa usullar qo'llaniladi. Sementlash poydevor materialining mustahkamligi etarli bo'lmaganda qo'llaniladi. Buning uchun poydevor tanasida diametri 25 mm bo'lgan teshiklar hosil bo'ladi, ularga po'lat quvurlar kiritiladi, ular orqali 0,3-0,5 MPa 1: 1 tarkibli sement aralashmasi yuqori bosim ostida yuboriladi. Bog'langan gruntlar guruhining xilma-xil genezidagi qum-gil-shag'al kontinental hosilalari bo'lgan lyoss gruntlari 0,05 o'lchamdagi zarrachalarning 50% dan ortig'ini o'z ichiga oladi; 0,005 mm; ularning qalinligi og'irligi yoki muhandislik inshootlaridan qo'shimcha yuklarning ta'siri ostida namlanganda yuqori