KÓSHPELI TÚRKIY XALIQLARDIŃ JERLEW DÁSTÚRLERIN ÚYRENIW BOYINSHA ETNOGRAFIYALIQ TEORIYA HÁM ÁDEBIYATLARǴA SHOLIW

Аннотация

The article analyzes the works and opinions of scholars about the customs and rituals associated with the mourning and burial traditions of nomadic Turkic peoples. Key words: funeral traditions, funeral traditions, customs, religious beliefs, rituals. ОБЗОР ЭТНОГРАФИЧЕСКОЙ ТЕОРИИ И ЛИТЕРАТУРЫ ПО ИЗУЧЕНИЮ ПОГРЕБАЛЬНЫХ ТРАДИЦИЙ КОЧЕВЫХ ТЮРКСКИХ НАРОДОВ Аннотация. В статье анализируются труды и мнения ученых об обычаях и обрядах, связанных с траурными и похоронными традициями кочевых тюркских народов. Ключевые слова: траурные традиции, погребальные обряды, обычаи, религиозные верования, обряды. Kóshpeli halıqlardıń jerlew máresimleri matam yamasa lazım dástúrleri ishinde qaralatuǵın úlken ajıralmas máresimler kompleksine kiredi. Bul dástúrlerdiń tamırların hám negizin úyreniw etnografiya iliminde fundamental áhmiyetke iye. Ol dástúrler kóplegen teoriyalıq sorawlarǵa, gipotezalarǵa juwap beriwi múmkin. Jerlew dástúri ómirlik cikl dástúrleriniń juwmaqlanıw basqıshın iyeleydi. Ol kompleks shańaraq dástúrlerin úyrenilgenligi ishinde qaraladı. S.A. Tokarev bul boyınsha: «qanday bolǵan diniy kóz-qaraslarda qanday adam ústinen basqarılatuǵın sırqı kúshler turǵanın, hár-bir waqıyada qanday konkret formada sáwlelenedi, belgili bir diniy isenim formasınıń jerli tiykarı kanday hám onıń materiallıq deregi qanday» dep haqıyqatında da soraw qoyadı.1 1 С.А.Токарев. Проблема происхождения и ранних форм религии. Вопросы философии, № 6, 1956, стр.125. 1212 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1 Bul máseleler anaw ya mınaw aspektte L.Morgan, E.Teylor, DJ.Frezer, N.N.Mikluxo- Maklay hámde L.Ya.Shternberg, S.P.Tolstov, M.O.Kosven, S.A.Tokarevlardıń miynetlerinde óz kórinsin tapqan. Kóshpeli xalıqlardıń dástúrinde xalıq tilindegi «namaz, jan namaz» matam dástúrinde ruwdıń barlıq wákilleri qatnasqan, adamdı joytqan shańaraqqa materialıq járdem (aza malı), óliniń jeke zatların tarqatıw (jırtıs), urıwlıq áwliye hám taǵı basqa kóplegen dástúrler bar. Usınday analogiyadaǵı dástúrlerdi L.Morgan Amerika indeeclerinde kórgen hám analiz etken, jerlew dástúrleriniń basqıshları da sol miynette aytılǵan.2 Jerlew máresimi genezisi menen baylanıslı bolǵan kesellik, magiyalıq, matam dástúri menen baylanıslı bolǵan túrli qaǵıydalar, tabular Dj.Frezerdiń «Zolotaya vetv» miynetinde tiykarlanǵan.3 E.Teylor «Pervobıtnaya kultura» degen kitabında (M., 1939), alǵashqı jámiyet adamlardıń jan hám ruwhqa isenimlerdiń áwelgi formaları, ilimge birinshi márte «animizm» degen túsinik diniń birinshi isenim formaları sıpatında kirgizilgen.4 Kóshpeli halıqlarda aldıńǵı diniy isenimler menen birgelikte islam elementleri hám plastları orın alǵan: bul boyınsha Quran kitabınıń awdarması G.S.Sablukov (Kazan, 1907), «Altı- Barmaq» (Kazan, 1910), «Muxamediya» (1903), «Djamuul Ramuz» hám t.b. Orta Aziya halıqları islam dástúrlerin basqa musılman halıqlar menen sáykes izlew, salıstırıwda bizler M.Mashanov5 hám P.A.Polyakovtıń kitapların úyrendik.6 Islam dini kóplegen kóshpeli xalıqlardıń ishinde erte orta ásirler de tarqalıp, onıń genezisi V.V.Bartold, S.P.Tolstov, N.A.Smirnov, L.I.Klimovich, E.A.Belyaev, O.A.Suxarev jumıslarında tiykarlanǵan. Usı jumıslardıń ishinde N.N.Mikluxo- Maklaydın papuaslar isenimi haqqında – XIX ásirdiń eń alǵashqı xalıqlarınıń biri, olardıń kesellik, ólim hám jerlew menen baylanslı úrp-ádetlerin jazǵan. Papuaslar ózleriniń marhumların ormanda taslap ketken, sebebi olar ómirin sol jerde dawam etken. Usı ádetlerdiń qaldıqları XIX ásirde Orta Aziya hám Sibirdiń kóshpeli xalıqlarında da ushıraǵan. Ólini shıǵarıp salǵandaǵı joqlaw haqkında, N.N.Mikluxo-Maklay bılay jazadı: «Hayallardıń joqlawda jılawı uzaqtan esitiledi. Al erkekler qural menen júrgen. Ózimniń ılashıǵımnıń qasında (ólgen hayaldıń kúyewi – X.B.) ózin kórdim: ol bolsa hár bir adımında jerge otırıp turǵan, ol birewge jetiw yamasa hújim jasaw jetiw ushın juwırǵanday bolǵan; onıń qolında 2 Л.Морган. Древнее общество. Л., 1934, стр.46. 3 Дж.Фрэзер. Золотая ветвь, М., 1928, в.I-IУ. 4 С.А.Токарев. Проблема происхождения и ранних форм религии. Вопросы философии, № 6, 1956, стр.127; И.А.Крывелев. К критике анимистической теории. Вопросы философии. № 2, 1956. 5 М.Машанов. Очерк быта арабов в эпоху Мухаммеда как введение к изучению ислама. Казань, 1885. 6 П.А.Поляков. Ислам среди тюрков, монголов, индусов и нанайцев. Изв. Об-ва археологии, истории и этнографии при Казанском кн-те, т.XII, в. 6, Казань, 1895, стр.541-561. 1213 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1 balta bolıp, ılashıq tambasın shapqanday bolıp háreket jasaǵan, tambas kakos palmalarınan islengen hám t.b.»7 «… kishkene sóylesiwlerden soń erkekler eki qarama-qarsı tárepke bólingen, onnan soń erkekler abaylılık penen, bir-birine jaraqat jetkizbey kórgizbeli gúreske kirisken. Biraq oqjaydan oq atılıp biri birine jaraqat jetikizip te qoyǵan. Bálkim bul háreketlerdiń tiykarında úyden jaman ruwhtı quwıw bolsa kerek. Múmkin, usınday maqset penen Oraylıq Aziya kóshpelileriniń de ádetleri aldınları bolǵ