МЕТОДЫ ОЦЕНКИ СТОИМОСТИ ПРИ НАЛОГООБЛОЖЕНИИ НЕДВИЖИМОСТИ

Аннотация

This article examines the fundamental role of property valuation in the taxation process. A detailed analysis of the methods and approaches used to determine the value of real estate objects, which form the basis for tax calculations, is presented. The differences between individual and mass valuation, their application depending on the volume and quality of information, and the impact of these approaches on the accuracy of tax obligations are discussed. The study also explores challenges and perspectives associated with valuation methods and their application, emphasizing the importance of reliable and up-to-date information for ensuring the fairness and efficiency of the tax system. Special attention is paid to issues of tax system financing and the role of local budgets in this process. The research aims to improve the relationship between real estate valuation and tax regulation, as well as to identify potential ways to optimize processes for enhancing their transparency and fairness. Keywords: real estate valuation, taxation, individual valuation, mass valuation, valuation methods, valuation accuracy, local budgets. Кириш. Кўчмас мулкни баҳолаш солиқ солиш жараёнида асосий рол ўйнайди, чунки у солиқ базасини аниқлаш ва солиқ мажбуриятларини ҳисоблаш учун асос ҳисобланади. Кўчмас мулкни тўғри ва адолатли солиққа тортиш унинг бозор қийматини баҳолашнинг аниқлигига боғлиқ бўлиб, бу ишончли услуб ва ёндашувлардан фойдаланишни талаб қилади. Кўчмас мулк бозори юқори динамиклик ва объектлар хилма-хиллиги билан тавсифланадиган ҳозирги шароитда баҳолаш ҳам чуқур таҳлил қилишни, ҳам замонавий технологиялар ва математик моделларни қўллашни талаб қиладиган мураккаб вазифага айланади. Бугунги кунда Ўзбекистон турар ва нотурар-жой объектларини бозор қиймати бўйича солиққа тортиш тизимини жорий этиш арафасида турибди. Турар ва нотурар жой объектларини бозор қиймати бўйича солиққа тортишга ўтишни мураккаблик ва масъулият даражаси юқори бўлган лойиҳалар қаторига киритиш керак, чунки у Ўзбекистонда яшовчи барча одамларнинг манфаатларига таъсир қилади. Ушбу лойиҳани амалга оширишдаги хатолар оқибати барча манфаатдор томонлар - оддий кишилар, тадбиркорлар ва давлат учун жуда аянчли бўлиши мумкин. Давлат солиқ қўмитаси ҳузуридаги Кадастр агентлиги томонидан 5-боб 29- моддадан иборат бўлган “Кўчмас мулкларни давлат кадастр баҳолаш тўғрисида”ги қонун лойиҳаси ишлаб чиқилиб, муҳокама учун ҚҲТБТ (Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар лойиҳалари муҳокамаси) порталига 2022-йилнинг январ ойида жойлаштирилган бўлсада, лекин ҳалигача ушбу қонуннинг тақдири ҳақида ҳеч қандай хабар йўқ. Ваҳоланки, 2024-йил якунигача мамлакатимизда кўчмас мулк солиғига ўтишнинг иккинчи босқичи якунланиб турар-жой ва нотурар жой объектларининг қиймати (солиқ солиш базаси) бозор қиймати асосида шакллантирилиши керак эди (Фармон, 2020). Шу боис, кўчмас мулк қийматини баҳолаш солиқ базасини аниқлаш ва солиқ мажбуриятларини ҳисоблашда асосий омил эканлиги унинг солиқ солишдаги долзарблигини кўрсатади. Адабиётлар шарҳи. Солиқ солиш учун кўчмас мулкни баҳолаш мавзусида хорижий олимлар Фишер, Глодеманс, Янгман, Нетзер, Оутс, Бурасса ва Хоринларнинг тадқиқотлари ва қарашлари 390 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, dekabr www.e-itt.uz самарали баҳолаш тизимини амалга ошириш билан боғлиқ турли ёндашувлар ва муаммоларни қамраб олади. Фишер (2002) даромадли баҳолаш усулини солиқ солиш учун кўчмас мулкни баҳолашнинг асосий ёндашувларидан бири сифатида кўриб чиқади. Бу усул кўчмас мулк қийматини у келтириши мумкин бўлган кутилаётган даромад орқали баҳолашга асосланади. Фишер солиқ солишнинг адолатлилигига бевосита таъсир қиладиган қийматни пасайтириш ёки оширишнинг олдини олиш учун даромадларни тўғри баҳолаш муҳимлигини таъкидлайди. Глодеманс (1999) кўчмас мулкни солиққа тортиш учун, айниқса йирик ҳудудларда, зарур восита сифатида оммавий баҳолашга эътибор қаратади. Оммавий баҳолаш статистик моделлар ва автоматлаштириш усулларидан фойдаланган ҳолда бир вақтнинг ўзида минглаб кўчмас мулк объектларини баҳолаш имконини беради. Глодеманснинг таъкидлашича, оммавий баҳолаш айрим объектлар учун камроқ аниқ бўлиши мумкин бўлса-да, у маҳаллий органлар учун самарали ва тежамкор ечимни таъминлайди, бу эса баҳолаш харажатларини минималлаштиришга ва доимий солиқ тушумларини таъминлашга имкон беради. Янгман (2009) кўчмас мулкни солиққа тортишнинг ҳуқуқий ва сиёсий жиҳатларини кўриб чиқади, қонунлар ва сиёсатларнинг баҳолаш жараёнига ва солиққа тортишнинг адолатлилигига қандай таъсир қилиши мумкинлигига алоҳида эътибор қаратади. Оутс (2001) кўчмас мулкни солиққа тортишнинг маҳаллий ҳокимият органлари молиясига таъсирини ўрганади. Оутснинг таъкидлашича, кўчмас мулкни тўғри баҳолаш маҳаллий ҳокимият органларининг молиявий барқарорлигини таъминлаш учун жуда муҳимдир. Шунингдек, кўчмас мулк солиғи иқтисодий ривожланишни, айниқса ердан фойдаланишни тартибга солиш механизмлари орқали қандай рағбатлантириши ёки секинлаштириши мумкинлигини таҳлил қилади. Маккласки ва Франсен (2005) кўчмас мулк