ФАКТОРЫ ЭФФЕКТИВНОГО ПРОВЕДЕНИЯ ПРОЦЕССОВ ПЕРВИЧНОГО ПРЕДЛОЖЕНИЯ ЦЕННЫХ БУМАГ

Аннотация

This article examines the trends in the processes of the initial public offering (IPO) in world practice conducted in 1995-2023. The dynamics of the number of IPO processes conducted in world stock markets and funds raised on this basis are studied. Based on the study of the experience of large consulting companies, investment banks, the factors of ensuring the fair value of national companies in IPO processes are presented, as well as proposals and recommendations for the effectiveness of IPO processes. Keywords: securities, IPO, share, financial indicators, issuing bank, privatization, fair value, share liquidity, asset liquidity, sustainable development. Кириш. Мамлакатимизда қабул қилинган 2022 — 2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси доирасида “...келгуси 5 йилда фонд бозори айланмасини 200 миллион АҚШ долларидан 7 миллиард АҚШ долларига етказиш” (Фармон, 2022) мақсад қилиб қўйилган. Ушбу мақсадларга эришиш учун мамлакатимизда мавжуд йирик корхоналарни ва улардаги давлат улушларини (акцияларни), шу жумладан фонд биржаси орқали хусусийлаштириш кўзда тутилган. Хусусий тадбиркорликни ривожлантириш янада учун қулай шарт-шароитлар яратиш, давлат мулки объектларини сотиш тартиб-таомилларини янада соддалаштириш ва уларни хусусийлаштиришда бюрократик тўсиқларни бартараф этиш, хусусий мулк қилиб сотилган объектларда рақобатбардош товарлар ишлаб чиқариш ва хизматлар кўрсатишни ташкил этиш мақсадида давлат мулки объектларини сотишда халқаро амалиётда кенг фойдаланилаётган, шу билан бирга бизнинг мамлакатимиз учун умуман янгича бўлган, хусусийлаштирилаётган компаниялар акцияларни фонд биржасида бирламчи ошкора таклиф этиш (IPO) шаклини жорий этиш белгилаб берилди. Ҳукуматимизнинг “Фонд биржасида акцияларни оммавий таклифини ўтказишни ташкил этиш тўғрисида” қарори билан Фонд биржаларида акцияларни бирламчи (IPO) ва иккиламчи (SPO) ошкора таклиф этишни амалга ошириш тартиби хақида низом тасдиқланди (Қарор, 2017). Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегиясида хусусийлаштириш борасида белгиланган мақсадларга эриши учун давлат иштирокидаги йирик корхоналар акцияларини фонд биржасида бирламчи ва иккиламчи оммавий жойлаштириш бўйича «Йўл харитаси» тасдиқланди. Мазкур йўл харитасида қарорда келтирилган давлат тасарруфидаги қатор йирик корхоналарни аудитдан ўтказиш, хусусийлаштириш жараёнларига халқаро экспертларни жалб қилиш, корхоналар акцияларини маҳаллий ва хорижий фонд биржаларида оммавий жойлаштириш назарда тутилган (Қарор, 2022). Бундан ташқари Ҳукуматимиз қарори билан мамлакатимизнинг тоғ-кон металлургия саноатининг локомотив корхоналари ҳисобланган Олмалиқ ҳамда Навоий тоғ-кон металлургия корхоналари акцияларини маҳаллий ва халқаро фонд бозорларида оммавий равишда бирламчи жойлаштириш орқали инвесторларни жалб этиш режалаштирилган (Қарор, 2019). Мамлакатимизда қабул қилинган мазкур ҳужжатлар Ўзбекистон Республикаси фонд ва капитал бозорини янада ривожлантириш, давлат акция пакетларини капитал бозори орқали хусусийлаштириш амалиётини кенгайтириш мамлакатимиз молия бозорини халқаро молия бозорга интеграллашувини таъминлаш, давлат мулки 418 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, dekabr www.e-itt.uz объектларини сотиш жараёнларини соддалаштириш ҳамда эркинлаштириш орқали молия бозорида соғлом рақобат муҳитини яратиш ва аҳолининг қимматли қоғозларга инвестиция киритишини рағбатлантиришга қаратилган. Адабиётлар шарҳи. Маълумки, мақолада қимматли қоғозларнинг ривожланиши ва уларнинг бирламчи таклифи тадқиқ қилинган бўлиб, жуда кўп хорижий ва маҳаллий олимлар ўрганилган. Испаниянинг йирик инвестиция банкларидан бири ҳисобланган BBVA банк иқтисодчиси Farina фикрича IPO жойлаштириш муваффақиятини 7 та омил белгилайди ва у омиллар орқали IPO нинг омилларини кўриш мумкин (Farina, 2022). Жаҳоннинг йирик аудиторлик компанияларидан бири ҳисобланган PricewaterhouseCoopers компанияси капитал бозорлар бўйича консультанти ҳисобланган Klausner (2024) ўз мақоласида IPO жараёнлари муваффақияти эҳтимолини кўпайтирадиган мезонлар эътироф этилган: Боевнинг (2022) мамлакатимизда қимматли қоғозлар савдосини ташкил этишнинг амалдаги ҳолати ва уни такомиллаштириш масалалари номли мақоласида бугунги кунда молия бозори ва унинг таркибий қисми бўлган қимматли қоғозлар бозорининг мамлакат иқтисодий тараққиётидаги ўрни ва аҳамиятли жиҳатлари атрофлича ёритиб берилган. Шунингдек, мамлакатимизда мавжуд акциядорлик жамиятлари томонидан қимматли қоғозлар эмиссия қилиш ҳолатини атрофлича таҳлил қилиш натижасида ушбу амалиётни такомиллаштириш бўйича хулоса ва таклифлар ишлаб чиқилган. Алимардоновнинг (2020) “Тижорат банкларининг қимматли қоғозлар билан амалга ошириладиган инвестицион операцияларини ривожлантириш йўллари” номли мақоласида қимматли қоғозлар билан амалга ошириладиган инвестицион операциялар тижорат банклари актив операцияларининг асосий турларидан бири эканлиги, шу сабабли, банкларнинг қимматли қоғозлар билан инвестицион операцияларини ривожлантириш уларнинг ликвидлилиги ва молиявий барқарорлигини таъминлашни