ТЕКУЩЕЕ СОСТОЯНИЕ ПРИВЛЕЧЕНИЯ РЕСУРСОВ КОММЕРЧЕСКИМИ БАНКАМИ ПОСРЕДСТВОМ ДЕПОЗИТОВ

Аннотация

Commercial banks generate resources through passive operations. These resources are primarily created from attracted funds. In our country, commercial banks form the basis of their passive operations' structure through liabilities (loans). However, for accumulating resources, banks find it more convenient to do so through deposits. In this article, we will examine in detail the problems that exist in the process of forming commercial banks' resources through deposits and explore ways to address them. Keywords: deposit, interest, commercial bank, resource, national currency, foreign currency, central bank, legal entities, individuals, passive operations. XII SON - DEKABR, 2024 276-282736 0 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, dekabr www.e-itt.uz Кириш. Тижорат банклари ресурс жалб қилиш ва уни қаерга йўналтириши ҳар бир банкнинг тўғри сиёсати ва ҳар қанақа ҳолатда ҳам унинг барқарорлигини таъминлашга хизмат қилади. Мамлакатимиз мустақилллиги даврида банклар давлат иштирокидаги корхоналарни ва давлат ривожланиши дастурини имтиёзли фоиз ставкаларида молиялаштиришга фаол жалб этилган ҳолда муайян мақсад ва вазифалар учун ташкил этилди (Фармон, 2020). Юқоридаги ҳолатдан келиб чиқиб айтишимиз мумкинки, асосан давлат улуши юқори бўлган тижорат банкларига ресурс базаси бўлиб давлат томонидан ажратилган арзон ресурс манбаи хизмат қилмоқда. Натижада имтиёзли кредитларнинг банк тизимидаги умумий портфелдаги улуши 60 фоиздан кўпроқни ташкил этмоқда (Фармон, 2020). Шу ўринда таъкидлаш жоизки, тижорат банкларининг ресурс жалб қилиш жараёни депозитлар орқали амалга оширилиши банкларга ҳам манфаатли ҳисобланади. Ҳозирги пайтда тижорат банкларининг вақтинча бўш турган маблағларни иқтисодиётга тақсимлаш ва қайта тақсимлашда, асосий рол ўйнайди. Шунинг учун ҳам ресурс жалб қилиш сиёсатини шакллантириш тижорат банклари учун муҳим ҳисобланади. Тижорат банклари бошқа ресурсларни жалб қилишдан кўра аҳоли ва юридик шахсларни бўш пул маблағларини жалб қилиши қулай ҳисобланади. Зеро банклар депозитларни муддати буйича аниқ стратегия ишлаб чиққан бўлади. Мамлакатимиз тижорат банкларининг ресурс базасининг асосини, классик пассив операциялар ташкил этади. Ушбу маблағларга қўйидагилар киради: ўз маблағлари ва мажбуриятлар орқали шаклланадиган ресурслар. Бу борада мажбуриятлар орқали шаклланадиган ресурслар сўзсиз ресурс базасини асосини ташкил этади. Мажбуриятлар орқали жалб қилинган маблағлар асосан тижорат банкларимизнинг кредитлар орқали шакллантирилган маблағлар устунлик мавқеига эга. Депозит сиёсати шаклланишида тижорат банклари олдида турган асосий мақсад ресурсларни иложи борича паст нархда жалб қилиш ҳисобланади. Бизнингча тижорат банклари кредит кўринишидаги мажбуриятлардан кўра депозитларни жалб қилиш, уларга мақбул ҳисобланади. Адабиётлар шарҳи. Тижорат банклари мижозлар ўртасида боғловчи вазифасини бажаради, яъни бир томондан вақтинча бўш турган маблағни олиб уни иккинчи томонга ресурс сифатида беради. Ушбу ҳолатда тижорат банклари ресурсларни жалб қилиш ва уларни йўналтириш бўйича классик операцияларни амалга оширишади. Шубҳасиз ушбу ресурсларни шакллантиришда депозитлар орқали уларни жисмоний ва юридик шахслардан жалб қилиши муҳим саналади. Бу борада бир қатор иқтисодчи олимларни фикрларини келтириб ўтишни жоиз деб билдик. Прокофьева (2017) ва бошқаларнинг фикрига кўра тижорат банклари учун муддатли депозитларни жалб қилишга кўпроқ қизиқиш билдирсалар ҳам, бироқ улар учун талаб қилиб олингунча депозитлар жозибалироқ ҳисобланади. Чунки ушбу турдаги депозитлар учун банк мижозга ҳеж қанақа фоиз тўламайди. Гарчанд мижозлар депозитга қўйилган суммани хохлаган пайтда қайтариб олиш имкониятига эга бўласалар ҳам банкларда доими барқарор захира (қолдиқ) суммани мавжудлиги уларни ҳар қандай вазиятда мижоз билан ўзаро ҳисоб - китоб қилишга имконият яратади. Юқоридаги фикрларга муносабат билдирадиган бўлсак ҳақиқаттан ҳам талаб қилиб олингунча депозитларни бир қатор афзалликлари мавжуд лекин банклар ушбу депозитларни ресурс сифатида фоидаланишда маълум бир каридор доирасида ҳаракат қилишлари керак. Зеро биз биламизки ҳар қандай ички ва ташқи омиллар ушбу 277 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, dekabr www.e-itt.uz кўринишдаги депозитларга нисбатан банкларда юқори риск ҳолатини юзага келтириши мумкин. Ҳозирги пайтда банклар томонида жалб қилинаётган депозитлар ҳажмида юридик шахсларнинг улуши катта (3-жадвалга қаранг). Бу борада Гарбатенко (2015) ўзининг тадқиқотида қўйдаги фикрларни айтиб ўтган юридик шахслар томонидан жалб қилинган маблағлар сон жиҳатидан кам бироқ ҳажм жиҳатдан юқори ва уларни айланиш тезлиги ҳам тез, жисмоний шахслардан талаб қилинадиган депозитлар аксинча сон жиҳатдан юқори бўлсада ҳажми пастроқ, уларга хизмат кўрсатиш вақт талаб қиладиган жараён ҳисобланади. David Fetting ва Ron Feldmanлар (1998) ўз тадқиқот ишида тижорат банкларида депозитлар ҳажмини қисқартиришни бир қатор сабабларини келтиришган. Улардан энг асосийси бу муқобил тармоқларга инвестиция киритишни таъкидлашган. Дарҳақиқат агар Ўзбекисто