СОВРЕМЕННЫЕ ПОДХОДЫ К ПОНЯТИЮ ЭКОНОМИЧЕСКАЯ СТАБИЛЬНОСТЬ, А ТАКЖЕ СИСТЕМА ЕЕ ОСНОВНЫХ ПОКАЗАТЕЛЕЙ

Аннотация

The article explores the definitions formulated by economists of the term “economic stability”, one of the most relevant economic concepts of today, and highlights the system of indicators reflecting the sustainable development of the national economy. Keywords: stability, economic stability, social norms, economic norms, environmental norms, structural indicators, investment indicators. XII SON - DEKABR, 2024 242-224492 0 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, dekabr www.e-itt.uz Кириш. Бутун дунёда содир бўлаётган интеграция ва глобаллашув жараёнлари шароитида иқтисодиёт ва хўжалик юритувчи субъектлар фаолиятини ривожлантириш муаммолари, шунингдек, ушбу ривожланишнинг барқарорлигини таъминлаш жуда мураккаб масалалардан бирига айланмоқда. Маълумки, иқтисодий жараёнларнинг глобаллашуви натижасида иқтисодиёт соҳаларида ҳамда маҳсулотлар ва хизматлар бозорида рақобат янада ривожланмоқда, бу эса бир вақтнинг ўзида ҳам ривожланишни рағбатлантирувчи, ҳам алоҳида корхоналар фаолиятини мураккаблаштирувчи омил бўлиб ҳисобланади. Мамлакат иқтисодиётини барқарор ривожланишини таъминлаш иқтисодиёт йўналишлари ва соҳаларига кўп жиҳатдан боғлиқдир. Хусусан, ишлаб чиқаришни модернизация қилиш, техник ҳамда технологик янгилашларни амалга ошириш, юқори технологияга эга бўлган қайта ишлаб чиқариш жараёнларини жорий этиш, илмий сиғими юқори бўлган маҳсулотларни ишлаб чиқаришга қаратилган чора-тадбирларни жадаллаштириш натижасида миллий иқтисодиётнинг барқарорлигига эришилади. Шунингдек, иқтисодиёт тармоқларининг ташқи ва ички бозорларда рақобатбардошлиги иқтисодий барқарорликга эришиш асосидагина амалга оширилиши мумкин. Чунончи, иқтисодий барқарорлик барча тармоқларда белгиланган ижобий меъзонлар таъминланганлигини ифодалаган ҳолда мамлакатнинг жаҳон бозорида ўз ўрнини янада мустаҳкамлаши учун шарт-шароит яратади. Шу боис миллий иқтисодиётнинг барқарор ривожланиши учун юқори қўшимча қийматга эга бўлган маҳсулотларни ишлаб чиқарувчи хўжалик юритувчи субъектлар фаолиятига эътибор берган ҳолда иқтисодий барқарорлик тушунчасини ҳамда уни ифодаловчи кўрсаткичлар тизимини тадқиқ этиш муҳимдир. Адабиётлар шархи. Инсониятнинг барқарор ривожланиш бўйича тадқиқотлари дастлаб 1960-1970 йилларда мамлакатлараро глобаллашув жараёнлари натижасида глобал муаммоларнинг юзага келиши билан боғлиқдир. Иқтисодий ривожланишни барқарорлаштириш масалалари 1962 йилдан жорий давргача БМТнинг асосий йўналишларидан бири ҳисобланади (Абдуллаева, 2024). Иқтисодий барқарорлик концепцияси ҳамда корхоналарнинг иқтисодий барқарорлигини аниқлаш билан боғлиқ бўлган масалаларнинг бир қанча жиҳатлари Беллман, Друкер, Макконнелл, Брю, Каплан, Коупленд, Коллер, Шумпетер, Раян, Ансофф, Куликова, Козлова, Максимова, Горшков каби хориж иқтисодчи олимларнинг илмий ишларида тадқиқ этилган (Куликова, 2019; Козлова, 2019; Максимова, 2019). Корхоналарнинг иқтисодий барқарорлигини динамик меъёрлар асосида ҳисоб- китоб қилиш ва баҳолаш усуллари биринчилардан бўлиб, иқтисодчиолим Сыроежин томонидан амалга оширилган кейинчалик Захарченко, Погостинская, Завгородняя, Жамбекова ва Савинская илмий тадқиқотларида такомиллаштирилган. Хусусан, ушбу иқтисодчи олимлар томонидан ҳар қандай корхона фаолиятини маълум бир иқтисодий кўрсаткичлар динамикаси билан акс эттириш имкони борлиги, бунда ўзаро уйғунлик ва боғлиқлик корхонанинг бир ҳолатдан бошқасига ўтиши билан ўзгариши мумкинлиги ёрилилган (Кадиров, 2016). Тадқиқот методологияси. Мақолада мантиқий фикрлаш, қиёсий таҳлил, маълумотларни гуруҳлаш, таққослаш усулларидан фойдаланилган. 243 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, dekabr www.e-itt.uz Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Ҳозирда “иқтисодий барқарорлик” концепциясининг иқтисодий моҳиятини ёритиб берадиган умумий ёндашувнинг ҳамда ушбу кўрсаткични аниқлаш бўйича ягона ҳисоблаш методологиясининг мавжуд эмаслиги уни илмий тадқиқ этиш заруриятини юзага келтиради. Иқтисодий барқарорлик тушунчасига оид масалаларни илмий ёритишдан аввал “барқарорлик” атамасининг моҳиятини чуқур англаш лозим (1-жадвал). 1-жадвал Иқтисодчи олимлар томонидан “барқарорлик” тушунчасига шакллантирилган таърифлар Муаллиф “Барқарорлик” тушунчасининг таърифи Ҳудудий ижтимоий-иқтисодий тизим асосий кўрсаткичларининг (параметрларининг) ўзгармаслиги ҳамда Гапоненко, ички ва ташқи (ижобий ёки салбий) таъсирлар натижасида Панкрухин юзага келиши мумкин бўлган четланишларда ҳам белгиланган меъёрларда сақланиб қолиш қобилиятидир. Тизимнинг ташқи муҳит салбий таъсири остида ҳам мувозанат Ляпунов ҳолатига қайта олиши Муҳим ташқи омилларни эътиборга олган ҳолда узоқ муддатли истиқболда барқарор иқтисодий ўсиш учун зарурий шарт- Сумин шароитларни ва даромадлиликни таъминловчи иқтисодий ресурсларнинг мувозанат ҳолати Турли даражалардаги мувозанатликларнинг умумий Сафин йиғиндиси – индивидуал, ягона ва қисман мувозант Тизимнинг ташқи ва ички таъсирлар шароитида мувозанатга Терехов яқин ҳолатларда ишлаш қобилияти Ташқи ва ички омиллар таъсири натижасида юзага келган салбий таъсирлардан кейин ҳам иқтисодий тизимнинг, ав