СТРУКТУРА СЕВЕРОАМЕРИКАНСКОЙ ЭКОНОМИЧЕСКОЙ ИНТЕГРАЦИИ И АНАЛИЗ ЕЁ СОВРЕМЕННОГО СОСТОЯНИЯ

Аннотация

At present, the intensification of globalization processes is accompanied by the progressive expansion and development of regional and international economic integration organizations. This phenomenon necessitates comprehensive scientific and practical analysis from a contemporary perspective. The article examines the current state of North American integration (NAFTA, USMCA), recognized as one of the most prominent regional economic integration frameworks globally. Additionally, it explores the developmental stages of this integration bloc, shedding light on the underlying causes of its transformations. The findings indicate that the dynamics of integration processes in this region demonstrate sustained and significant progress. Keywords: international economic integration, NAFTA, USMCA, globalization, migration. Кириш. Ҳозирги глобаллашув даврида дунё мамлакатлари ва минтақалари ўртасида иқтисодий интеграция жараёнлари тобора чуқурлашиб бормоқда. Иккинчи жаҳон урушидан сўнг Европада бошланган минтақавий иқтисодий интеграция янги асрга келиб деярли бутун дунё мамлакатларини қамраб олди. Иқтисодий интеграция энг аввало мамлакатларнинг иқтисодий салоҳиятларини биргаликда сафарбар қилиш орқали иқтисодий ўсишга эришиш, аҳоли фаровонлигини ошириш ва ҳар бир аъзо давлатнинг иқтисодий манфаатларини рўёбга чиқариш имкониятидир. Минтақавий иқтисодий интеграциялашув жараёнларини таҳлил этадиган бўлсак унинг илк ривожланиш даврларида интеграция асосан иқтисодий ҳолати бир-бирига яқин бўлган ва қўшни ҳисобланган давлатлар ўртасида тузилган. Бунга мисол қилиб Европа Иттифоқининг минтақавий иқтисодий интеграциясини келтириш мумкин. ХХ- асрнинг охирларига келиб жаҳон иқтисодиётида юз берган ўзгаришлар, жумладан, ахборот технологияларининг ривожланиши, глобал интернет тармоғининг юзага келиши, рақамли иқтисодиётга ўтилиши, трансмиллий корпорацияларнинг тараққий қилиши билан минтақавий иқтисодий интеграциянинг илк кўринишларига ҳам ўзгаришлар содир бўлди. Агар олдинги даврда анъанавий равишда минтақавий интеграция нисбатан таққосланадиган ижтимоий-иқтисодий шароитларга эга давлатларни қамраб олган бўлса глобаллашув шароитида дунёда иқтисодий ва ижтимоий ривожланиши жиҳатидан бир-биридан тубдан фарқ қилувчи давлатлар орасида янги минтақавий интеграцион гуруҳлар ташкил этила бошланди. Улардан бири 1994 йилда АҚШ, Канада ва Мексика ўртасида тузилган Шимолий Америка Эркин Савдо Шартномаси НАФТА (North American Free Trade Agreement -NAFTA-) ҳисобланади. Бундан ташқари, ҳозирги кунда ўзаро ҳудудий чегараларга эга бўлмаган давлатлар ўртасида ҳам интеграциялашув жараёнлари амалга оширилмоқда. Шунинг учун мазкур йўналишда тадқиқотлар олиб бориш долзарб ҳисобланади. Тадқиқотнинг мақсади Шимолий Америка минтақасидаги интеграцион ташкилотнинг ривожланиш тенденцияларини ўрганишдан иборат. Тадқиқот объекти бўлиб НАФТА ва кейинчалик USMCA га ўзгартирилган шартнома доирасидаги АҚШ, Мексика ва Канада иқтисодий муносабатлари ҳисобланади. Ушбу мақолада NAFTAнинг вужудга келиши асослари, унинг ривожланиш босқичлари, интеграцион гуруҳнинг хусусиятлари ва мазкур интеграцион тузилманинг қайтадан янгиланиши сабаблари таҳлил этилади. 251 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, dekabr www.e-itt.uz Шуни алоҳида таъкидлаш жоизки, НАФТАнинг қайтадан тузилиши Дональд Трампнинг АҚШда биринчи президентлик даврида айнан унинг талаби билан амалга оширилган эди. Ҳозирда яна Дональд Трампнинг АҚШ Президенти этиб сайланиши билан аъзо мамлакатлар учун янги тарифлар белгилаш масаласи кўтарилмоқда. Шу жиҳатдан ушбу интеграцион гуруҳни тадқиқ этиш муҳим масаладир. Адабиётлар шарҳи. Иқтисодий интеграция мамлакатлар ўзаро иқтисодий ҳамкорлигининг натижаси бўлиб, у хўжалик механизмларининг яқинлашувига олиб келади ва бу яқинлашув давлатлараро битимлар шаклини олади ҳамда тегишли давлатлараро органлар томонидан тартибга солинади. (Исмаилова ва Шагазатов, 2019) Иқтисодий интеграция назарияси ва амалиёти бўйича минглаб тадқиқотлар, жумладан, илмий мақолалар, монографиялар чоп этилган, илмий ишлар ҳимоя қилинган ва бугунги кунда ҳам фаол равишда илмий тадқиқот ишлари давом этмоқда. Иқтисодий интеграция бўйича тўпланган илмий адабиётларни икки гуруҳга ажратиш мумкин. Биринчи гуруҳга минтақавий иқтисодий интеграциянинг умумий назариялари ёритилган бўлса, иккинчи гуруҳга бевосита муайян минтақага кирувчи давлатлар ўртасида тузилган интеграцион тузилмаларининг фаолияти амалий томондан тадқиқ этилган. Таъкидлаш жоизки, иқтисодий интеграция тўғрисидаги таърифлар, тушунтиришлар, тасниф ва тавсифлашлар, гуруҳлаштиришлар иккинчи жаҳон урушидан кейинги даврларга ривожланди. Бу бевосита Ғарбий Европа давлатлари иқтисодий интеграцияси амалиёти фонида юз берди. Мазкур даврда шаклланган таърифлар кўп жиҳатдан неолиберализм ғояларига асосланади. Америкалик олим Баласс (Balassa, 1961) интеграция назариясини ишлаб чиққан илк олимлардан бири бўлиб, у иқтисодий интеграцияни “жараён ва ҳолат” сифатида таърифлайди. Жараён сифатида иқтисодий интеграция турли миллатларга (давлатларга) мансу