Рақамли иқтисодиёт шароитида чакана савдо корхоналарида рақобатбардошлик

Аннотация

This article is about transformation processes in many sectors of the socio-economic sphere as a result of the rapid development of new information technologies in the conditions of the digital economy, and the assessment of the level of competitiveness of enterprises to ensure the competitiveness of retail service enterprises in the service market and the implementation of strategic directions for ensuring competitiveness are the main points of the article. Key words: Digital economy, information and communication technologies, competition, competitiveness, trade services, retail trade services, enterprise, strategy. Кириш «ХХ асрнинг 70-йилларида рақамли иқтисодиётнинг шаклланишида бир қатор олимларнинг илмий тадқиқотлари муҳим рол ўйнади. Ахборот технологияларининг ривожланиши, компьютерни меҳнатнинг асосий воситасига WWW.INFOCOM.UZ “RAQA MLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 2-SON ELEKTRON TIJORAT 29 айланиши ҳамда маълумотлар узатиш тармоқларида глобал тармоқ, интернетнинг вужудга келиши ва шу каби омиллар рақамли иқтисодиётни ривожлантиришга сабаб бўлди»1. Глобал ахборот-коммуникация технологияларини ривожлантириш натижасида электрон конъюктуранинг вужудга келганлиги ва ўз фаолиятида ушбу муҳитдан фойдаланадиган етарлича корхоналарни мавжудлиги республикамиз иқтисодиётининг ўзига хос хусусиятларидан бири ҳисобланади. Бу эса, замонавий тадбиркорлик соҳасида ахборот технологиялари имкониятларидан кенг фойдаланиш учун шарт-шароит яратмоқда.2 Шу билан бирга, тадбиркорлик фаолиятида ушбу технологиялардан унумли фойдаланиш тадбиркорларнинг ички ва халқаро бозоридаги муваффақиятли фаолияти даражасини белгилайди. Ҳозирги замонавий бизнеснинг кескин кураш шароитида хар қандай бошқарувчи шахс учун, ўзи бошқараётган компаниянинг тақдири шубҳасиз унинг рақобатбардошлигига боғлиқ. Ўзбекистонда миллий иқтисодиётни тубдан ислоҳ қилиш жараёнида ижтимоий-иқтисодий сиёсатнинг устувор вазифаларидан бири хизмат кўрсатиш корхоналарининг рақобатбардошлигини ошириш, сифатли товарларни истеъмолчиларга ўз вақтида етказиб бериш ва сотишда замонавий савдо хизматларини ташкил қилиш, ахборот-коммуникация технологиялари имкониятларидан фойдаланишга асосланган савдо ҳамда ушбу хизмат имкониятларидан самарали фойдаланиш муҳим аҳамият касб этади. Хизматлар таркибида энг катта улуш савдо хизматлари ҳиссасига тўғри келмоқда, яъни бу кўрсаткич 32,3% ни ташкил этмокда. Мамлакатимизда савдо хизматлари корхоналари рақобатбардошлигини таъминлаш учун асосий ёндашувларни қайта кўриб чиқиш зарурати асосан ички хизматлар бозорида хорижий корхоналарнинг мисли кўрилмаган юқори улуши билан боғлиқ. Бугунги кунда инсон манфаатлари хамма нарсадан устун. Савдо ҳар бир минтақа ва умуман мамлакат миқёсида муҳим ижтимоий ва иқтисодий аҳамиятга эга. Демак, савдо - бу товарларни сотиб олиш ва сотиш, мижозларга хизматлар кўрсатиш билан чамбарчас боғлиқ бўлган тадбиркорлик фаолиятининг бир тури. Чакана савдо хизмати – бу сотувчи ва харидор ўртасида тўғридан-тўғри ўзаро муносабат натижаси бўлиб, олди-сотди шартномаси бўйича тадбиркорлик фаолияти билан боғлиқ бўлмаган, фойдаланиш учун товарларни ўзлаштиришда 1 Султонов Ш., Махмудов Л. ва бошқалар., «Хизмат кўрсатиш соҳасини модернизациялаш ва аҳоли фаровонлигини юксалтириш: муаммо ва ечимлар», Монография. - Т.: «Фан ва технология», 2019. –188 с. 2 Аюпов Р., Электрон тижорат асослари, электрон китоб, 2020 й. https://kitobxon.com/uz/kitob/elektron-tijorat- asoslari. “RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 2 -SON WWW.INFOCOM.UZ 30 ELEKTRON TIJORAT харидор талабини қондириш бўйича сотувчининг хусусий фаолияти ҳисобланади.3 Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Америкалик олим Портер 1975-1980 йилларда иқтисодиётнинг кўпчилик тармоқларида ўсиш суръатининг пасайиши даврида рақобат стратегияси концепциясини ишлаб чиқди. Корхона диққат марказида нафақат харидорлар эҳтиёжини қондириш, балки бозордаги рақобат кучлари ҳам туради. Портер томонидан кўрсатилган рақобатни ҳаракатга келтирувчи бешта куч қуйидаги чизмада берилган. Фирмалар стратегияси, таркиби ва рақобатчилик муҳити Талаб Омиллар билан параметрлари таъминланган- лик Ўзаро боғлиқ ва бир- бирини тўлдирувчи тармоқлар 1-расм. Рақобатни юзага келтирувчи кучлар. Майкл Портер назариясига қараганда соҳани ривожланиши ва дунё миқёсида иқисодий рақобат устунлигига эришиш инновацияларини ишлаб чиқариш билан боғлиқ бўлиб, соҳадаги технологияларни инновацион даражада янгиланишини талаб этади. Бу борада ушбу технологияларни қўлланилиши уларни кластерлар юзасидан бошқарувини амалга ошириш йўналишини кўришимизни талаб этади. Бунда маҳсулот ишлаб чиқариш технологиясига тубдан инновацион ўзгартиришларни киритиш натижасида ва ушбу технологияларни бошқаиш йўли билан соҳанининг ривожланишида юқори самарасига эришиш имкониятини яратади. Шунингдек, М.Портер хусусиятлари ва функционал мақсадлари бўйича ўхшаш маҳсулотлар, яъни субститут товарлар ишлаб чиқарувчи корхоналарни ҳисобга олган ҳолда рақобат кучлари ва стратегия турларини ажратиб кўрсатди ҳамда саноатдаги рақобат даражас