ENDOKRIN TIZIMI KASALLIKLARINING ZAMONAVIY DIAGNOSTIKASI VA DAVOLASH USULLARI: DIABET VA QALQONSIMON BEZ PATOLOGIYASIGA E’TIBOR

Аннотация

This article discusses the main types of endocrine system diseases, with a focus on the widespread conditions of diabetes and thyroid pathologies. It highlights the importance of early diagnosis of diabetes, issues related to hormonal imbalances, and modern diagnostic methods. Additionally, it analyzes innovative treatment approaches used in endocrinology, including pharmacological and surgical methods. The article also provides recommendations for the effective prevention of endocrine disorders. Keywords: endocrinology, diabetes, thyroid gland, hormones, modern diagnostics, innovative treatment, hypothyroidism, hyperthyroidism. СОВРЕМЕННЫЕ МЕТОДЫ ДИАГНОСТИКИ И ЛЕЧЕНИЯ ЗАБОЛЕВАНИЙ ЭНДОКРИННОЙ СИСТЕМЫ: С АКЦЕНТОМ НА САХАРНЫЙ ДИАБЕТ И ПАТОЛОГИЮ ЩИТОВИДНОЙ ЖЕЛЕЗЫ Аннотация. В статье рассматриваются основные виды заболеваний эндокринной системы, среди которых наиболее распространены сахарный диабет и патологии 9 73 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ щитовидной железы. Будут обсуждаться важность ранней диагностики диабета, проблемы, связанные с гормональным дисбалансом, и современные методы диагностики. Также будут проанализированы инновационные методы лечения, фармакологические и хирургические подходы, применяемые в эндокринологии. В статье также даны рекомендации по эффективной профилактике эндокринных заболеваний. Ключевые слова: эндокринология, сахарный диабет, щитовидная железа, гормоны, современная диагностика, инновационное лечение, гипотиреоз, гипертиреоз. Endokrin tizimi organizmdagi gormonal balansni saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Gormonal disbalans turli kasalliklarning rivojlanishiga olib keladi, ularning eng keng tarqalgani diabet va qalqonsimon bez patologiyalaridir. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, dunyo bo‘yicha 537 millionga yaqin odam diabet bilan yashaydi, bu raqamning oshishi gormonal kasalliklarning dolzarbligini ko‘rsatadi. Diabet: Diabet insulinni ishlab chiqarish yoki uning ishlatilishidagi buzilishlar natijasida rivojlanadi. Uning ikki turi mavjud: Qandli diabet – bu endokrin tizimining buzilishi bo‘lib, qonda glyukoza darajasining oshishi bilan tavsiflanadi. Bu kasallik insulinni ishlab chiqarish yoki uning organizm tomonidan ishlatilishidagi muammolar natijasida kelib chiqadi. Diabet dunyo bo‘ylab eng keng tarqalgan surunkali kasalliklardan biri bo‘lib, uning ikki asosiy turi mavjud: 1. 1-tur qandli diabet: Bu avtoimmun kasallik bo‘lib, asosan bolalar va yoshlar orasida uchraydi. Immun tizimi oshqozon osti bezidagi insulin ishlab chiqaruvchi beta hujayralarni yo‘q 9 74 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ qiladi. Natijada organizmda insulin yetishmovchiligi yuzaga keladi. Davolash usuli: Insulin terapiyasi va sog‘lom turmush tarziga rioya qilish. 2. 2-tur qandli diabet. Bu tur kattalarda keng tarqalgan bo‘lib, insulinga nisbatan rezistentlik bilan tavsiflanadi. Ko‘pincha noto‘g‘ri ovqatlanish, kamharakat hayot tarzi, semizlik va irsiy omillar sabab bo‘ladi. Davolash usuli: Ovqatlanishni nazorat qilish, jismoniy faollik, qandni pasaytiruvchi dorilar va baʼzi hollarda insulin terapiyasi. Garchi 2-tur diabet uchun asosiy davolash farmakoterapiya bo‘lsa, ozish va jismoniy faollikning oshirilishi ham muhim. Zamonaviy dori vositalaridan GLP- 1 agonistlari va SGLT2 inhibitorlari diabetni nazorat qilishda samarali bo‘lmoqda. Qalqonsimon bez patologiyalari. Qalqonsimon bez inson metabolizmini boshqaradigan muhim gormonlarni ishlab chiqaradi. Ushbu bezning disfunksiyalari gipotireoz yoki giperterioz shaklida namoyon bo‘ladi. Gipotireoz: Bu qalqonsimon bez gormonlarining yetishmovchiligi bo‘lib, charchoq, vazn ortishi va sovuqni sezuvchanlik oshishi kabi simptomlar bilan kechadi. Giperterioz: Bu qalqonsimon bez gormonlarining ortiqcha ishlab chiqarilishi natijasida yuzaga keladi. Tez yurak urishi, vazn yo‘qotish va asabiylik kabi belgilari kuzatiladi. Tibbiyotda qalqonsimon bezni quyidagi tekshiruv usullari bilan tekshirish mumkin: Qalqonsimon bez ultratovush tekshiruvi. TSH (qalqonsimon stimulyatsiya qiluvchi gormon) va T4 darajasini laborator tekshirish. Radioaktiv yod (131-I yoki 123-I) qalqonsimon bez kasalliklarini tashxislash va davolashda keng qo‘llaniladigan radiofarmatsevtik moddalardan biridir. Ushbu yod izotoplari gamma va beta nurlanishni chiqaradi, bu esa uni tibbiyotda diagnostik va terapevtik maqsadlarda qo‘llash imkonini beradi. Radioaktiv yod diagnostik maqsadlarda qo’llaniladi: 123-I izotopi qalqonsimon bez faoliyatini aniqlashda ishlatiladi. 9 75 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Bu izotop past miqdorda nurlanish chiqaradi, shu sababli bemor uchun xavfsizdir. Radioaktiv yod yordamida qalqonsimon bezning yallig‘lanishi, faoliyat buzilishlari (gipotireoz yoki giperterioz), shuningdek, qalqonsimon b