SARMISHSOY VA LASKO G‘ORINING TARIXIY AHAMIYATI: QOYATOSH RASMLARINING UMUMBASHARIY TILI

Аннотация

Rock art represents one of the earliest forms of artistic expression, showcasing the cultural and creative manifestations of prehistoric human societies. These works offer invaluable insights into hunting practices, interactions with nature, social structures, and belief systems. The Sarmishsoy Valley, located in Navoi, Uzbekistan, and the Lascaux Cave, situated in France, are both home to exceptional examples of rock art that shed light on the lives of prehistoric communities. This article delves into the historical significance of these two sites, the methods and techniques employed in creating the rock art, and the conservation efforts led by UNESCO to preserve these cultural treasures. Keywords: Sarmishsoy, Lascaux, Paleolithic art, rock paintings, UNESCO, hunting scenes, natural pigments. Kirish. Sarmishsoy vodiysi, tarixdan oldingi davrda ovchi-terimchi jamiyatlarning yashagan hududi sifatida tanilgan. Ushbu vodiydagi qoyatosh rasmlari, miloddan avvalgi 15.000-10.000 yillarga taqaladi (Khan, 2018). Arxeologik topilmalar, hududning boy tabiiy resurslarga ega ekanligini va bu holatning insonlarning joylashuviga ta'sir qilganini ko‘rsatadi. Sarmishsoy Vodiysi, shuningdek, Markaziy Osiyoning eng muhim tarixdan oldingi san’at markazlaridan biri sifatida tanilgan (Smith, 2020). Sarmishsoy Vodiysidagi qoya rasmlarida ov sahnalari, hayvon tasvirlari va inson tasvirlari muhim o‘rin tutadi. Ayniqsa, ot va sigir kabi hayvonlar tasvirlari, ovchilikka oid marosimlar va ijtimoiy tuzilmaning aks etishi sifatida baholanadi (Tursunov, 2019). Rasmlarda ishlatilgan pigmеntlar orasida temir oksidi va tabiiy ko‘mir mavjud bo‘lib, bu pigmentlar mahalliy manbalardan olingan (Jumaev, 2021). Lasko G‘ori, 1940 yilda topilgan bo‘lib, Paleolit davriga oid eng muhim san’at asarlaridan biri sifatida tanilgan. G‘or, miloddan avvalgi 17.000 yilga taqaladi va ayniqsa, ov hayvonlari bilan to‘la (Bahn, 2012). Lasko, tarixdan oldingi insonlarning san'at mahoratini va ijtimoiy tuzilmalarini tushunishimizga yordam beradi. Lasko g‘ori nisbatan kichik bo‘lib, barcha yo‘laklarning uzunligi 235 metrdan oshmaydi. Chuqurligi 30 metr. Qadimiy asosiy kirish joyi, 161 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si zamonaviy himoya moslamalari bilan jihozlangan. Laskodagi qoya rasmlari, tabiiy pigmеntlar yordamida yaratilgan. Ushbu pigmеntlar, minerallar va o‘simlik asoslaridan olinadi. Rasmlarni yaratishda ishlatilgan texnikalar orasida puflash, cho‘tkalar bilan bo‘yash va qo‘l izlari mavjud (Clottes, 2017). Rasmlardagi tafsilotlar, davrning insonlarining san’at ko‘nikmalarini va tabiat bilan bo‘lgan aloqalarini ko‘rsatadi. Sarmishsoy Vodiysi va Lasko G‘ori o‘rtasidagi o‘xshashliklar, insoniyat tarixining umumiy tajribalarini aks ettiradi. Har ikkala hududda ham ovchilik mavzusi asosiy o‘rinda turadi va bu holat, tarixdan oldingi insonlarning hayotining markazida ovchilikning joylashganini ko‘rsatadi (Hoffmann, 2020). Qoyatosh rasmlari, tarix davomida insonlarni birlashtirgan umumbashariy tilni yaratdi. Ushbu asarlar, jamiyatlarning e'tiqod tizimlari, ijtimoiy tuzilmalari va atrof-muhit bilan aloqalari haqida chuqur tushuncha beradi (Mason, 2018). Har ikki hududdagi tog‘ tasvirlari asosan ovchilik mavzulariga asoslangan:  Ov Hayvonlari: Ham Sarmishsoy hamda Lasko g‘orida, ov hayvonlari ko‘plab tasvirlangan. Bu, tarixiy zamonlardagi odamlarning hayotiga katta o‘rnaklar sifatida ko‘rsatiladi.  Inson Tasvirlari: Ikki joydagi rasmlarda odam figuralari mavjud bo‘lib, bu figuralar ko‘pincha ov sahnalari bilan bog‘lanadi. Bu, ijtimoiy struktura va marosimlar haqida ma’lumot beradi. Har ikki hududdagi san’at asarlari tabiiy pigmentlar yordamida yaratilgan.  Pigmentdan foydalanish: Sarmishsoy va Laskoda temir oksidi va ko‘mir kabi tabiiy pigmentlar ishlatilgan. Bu, tarixiy rassomlarning atrof-muhitdan qanday foydalanishlarini ko‘rsatadi.  Texnikalar: Har ikki joyda rasmlar, nafis va o‘ymakorlik kabi texnikalardan foydalanilgan, bu rassomlarning san’at asarlaridagi ijodkorligini ko‘rsatadi. Sarmishsoy va Lasko, qadimgi jamiyatlarning diniy tizimlari va ijtimoiy tuzilmalari haqida batafsil ma’lumotlarni taqdim etadi. Har ikkala joydagi rasmlar, ov marosimlari va ijtimoiy qadriyatlarga oid aks etadi. Bu, qadimgi odamlarning tabiat bilan bo‘lgan munosabatlari va ruhiy e’tiqodlarini tushunishga yordam beradi.  Ekosistema: Sarmishsoy, yanada quruq iqlimga ega bo‘lsa, Lasko ko‘proq o‘rmonli va tabiiy o‘simliklarga boy muhitga ega. Bu, odamlarning yashash tarzlarini va ovchilik strategiyalarini ta’sir qiladi.  Tarixiy davr: Sarmishsoydagi rasmlar mil.avv. 15,000-10,000 yillarga borib taqaladi, Lasko g‘oridagi rasmlar esa mil.avv. 17,000 yil ilgari yaratilgan. Bu tarixiy farqlar, har ikki hududdagi san’at rivoji jarayonlariga ta’sir qiladi. Lasko, Yevropa Paleolit san’atining eng yuqori nuqtalaridan biri deb hisoblanadi, Sarmishsoy esa Markaziy Osiyo tarixiy san’ati uchun alohida o‘rin tutadi. Bu farq madaniy aloqalar va san’at