KIMYO ASOSLARI: DAVRIY QONUN VA ATOM TUZILISHI

Аннотация

Kimyo - moddalar, ularning xossalari, tarkibi, tuzilishi va o‘zgarishini o‘rganadigan fan. Maktab kursida atomning davriy qonuni va tuzilishini o‘rganishga alohida e’tibor beriladi, chunki bu mavzular kimyoviy reaktsiyalar va moddalarning xususiyatlarini tushunish uchun asosiy hisoblanadi. Ushbu maqolada davriy qonun bilan bog‘liq asosiy tushunchalar, atomning tuzilishi va davriy sistemada kimyoviy elementlarning joylashishining o‘ziga xos xususiyatlari ko‘rib chiqiladi. Akademik litseylarda kimyo fanini oʻqitish taʼlim jarayonining muhim tarkibiy qismlaridan biridir. Kimyo fani oʻquvchilarning tabiiy fanlarga boʻlgan qiziqishini oshirish, ularda ilmiy dunyoqarashni shakllantirish va zamonaviy fan-texnika taraqqiyotidagi oʻrnini anglatishda muhim ahamiyatga ega. Kimyo darslari asosan ikki asosiy yoʻnalishga eʼtibor qaratadi:  Teoretik bilimlar: Atom va molekulalar tuzilishi, elementlar va ularning guruhlanishi, reaksiyalar va ularning turlari kabi asosiy mavzular qamrab olinadi. Teoriya kimyoning fundamental asoslarini tushunishga yordam beradi.  Amaliy koʻnikmalar: Laboratoriya mashgʻulotlari, tajribalar orqali oʻquvchilar kimyoviy moddalar bilan ishlash qoidalari, xavfsizlik choralarini oʻrganadilar. Bu esa ularda tahlil qilish, tadqiqot olib borish koʻnikmasini shakllantiradi. Darslarda tajribalar oʻtkazish, vizual modellar va interaktiv vositalardan foydalanish oʻquvchilarda qiziqish uygʻotish va bilimlarni mustahkamlashga yordam beradi. Mazmun tahliliy, taxlil va tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga yoʻnaltirilgan boʻlib, litsey oʻquvchilarida kimyo fanini professional darajada tushunishga tayyorlaydi. D.I. Mendeleevning davriy qonuni Dmitriy Ivanovich Mendeleev (1834-1907 yy) kimyogar va ijtimoiy mutafakkir. Uning olim sifatidagi asosiy xizmati - kimyoviy elementlarning davriy qonunini kashf etish (1869), bu zamonaviy tabiatshunoslikning asosiy qonunlaridan biriga aylanib, tabiatning fundamental munosabatlarini ochib beradi. davriy qonunni ishlab chiqdi, unga ko‘ra elementlarning xususiyatlari davriy ravishda ularning atom massasiga (zamonaviy talqinda, yadro zaryadiga) bog‘liq. Bu kimyoviy elementlarning tuzilishi va xossalaridagi naqshlarni aniq ko‘rsatuvchi jadval shaklida elementlarni ma’lum tartibda joylashtirish imkonini berdi. Elementlarning davriy jadvali 220 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 Davriy tizim yoki davriy jadval gorizontal qatorlar - davrlar va vertikal ustunlar - guruhlardan iborat. • Davrlar - gorizontal qatorlar bo‘lib, ular atom sonining chapdan o‘ngga ko‘tarilish ketma- ketligini aks ettiradi. Har bir davrda elementlar elektron qobiqlarning o‘xshash tuzilmalariga ko‘ra guruhlanadi. • Guruhlar - bu elementlarning kimyoviy va fizik xususiyatlari o‘xshash bo‘lgan vertikal ustunlar. Davriy qonun elementlarning jadvaldagi joylashuviga qarab ularning xossalarini bashorat qilish imkonini beradi. Xuddi shu guruhning elementlari o‘xshash fizik va kimyoviy xususiyatlarga ega, bu ularning tashqi elektron qobiqlarining o‘xshash tuzilishi bilan izohlanadi. Atom tuzilishi. Atom modeli 20-asr boshlarida olimlar atomlar musbat zaryadlangan yadro va yadro atrofida harakatlanuvchi manfiy zaryadlangan elektronlardan iborat ekanligini aniqladilar. Bu model birinchi marta E.Rezerford tomonidan taklif qilingan. Keyinchalik Niels Bor atomning sayyoraviy modelini taklif qildi, unga ko‘ra elektronlar ma’lum orbitalarda harakat qiladi. Atom tuzilishi haqidagi zamonaviy tushuncha Shredinger tenglamalari asosida ishlab chiqilgan atomning zamonaviy kvant mexanik modelida elektronlar orbitalarda harakatlanuvchi zarralar sifatida emas, balki orbital deb ataladigan fazoning ma’lum bir hududida joylashgan to‘lqin funktsiyalari sifatida qaraladi. • Atom yadrosi – proton va neytronlardan iborat. Protonlar musbat zaryadga ega, neytronlar esa neytral zaryadga ega. Yadroning massasi proton va neytronlarning umumiy soni bilan aniqlanadi. • Elektron qobiq - elektronlar yadro atrofidagi energiya sathlarida (orbitallarda) joylashgan. Yadrodan daraja qanchalik uzoq bo‘lsa, uning energiyasi shunchalik katta bo‘ladi. Protonlar soni (atom raqami) kimyoviy elementning turini aniqlaydi. Masalan, bitta protonli atom vodorod, ikkita protonli atom geliy va hokazo. Elektron darajalar va orbitallar Elektronlar minimal energiya printsipiga ko‘ra turli darajalarda joylashgan bo‘lib, birinchi navbatda eng past darajalarni egallaydi. Bu darajalarni har birida ma’lum miqdordagi orbitallar mavjud bo‘lgan pastki darajalarga (s, p, d, f) bo‘lish mumkin. s pastki sathda bitta orbital, p pastki sathda uchta, d pastki sathda beshta va hokazo. Elektronlarning darajalar va pastki darajalar bo‘ylab taqsimlanishi elektron konfiguratsiya deb ataladi va atomning kimyoviy xususiyatlariga ta’sir qiladi. Elementlarning kimyoviy xossalari va ularning davriy sistemadagi o‘rni bilan bog‘liqligi 221 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEA