TILNING LEKSIK STRUKTURASI VA SEMANTIK KOMPONENTLARI

Аннотация

В данной статье лексическая структура и семантические отношения языка раскрываются посредством анализа лексических единиц, синонимии и контрастности, а также методов полевого и компонентного анализа. Ключевые слова: гипонимия, синонимия, гиперонимия. лексическая единица, лексическое поле, инконгруэнт, компонентный анализ, теория прототипов, концептуализация, лексический фрагмент Leksik birliklar o‘rtasida giponimiya, turli xil qarama-qarshilik va ehtimol sinonimiya kabi bir qator munosabatlar o‘rnatilishi mumkin. Buni tilning leksik birliklari tizimi tashkil etishi va leksik birliklarning boshqa leksik birliklar bilan aloqasi asosida aniqlanishi mumkinligi haqidagi asosiy ishonchning tasdig‘i sifatida qabul qilish mumkin. Lug‘aviy birliklar o‘rtasida bunday munosabatlarni o‘rnatish yoki ochib berish leksik birliklarning ma’nosini to‘g‘ri ifodalamasa ham, bu munosabatlardan leksik birliklarning ma’nolarini qarama-qarshi qo‘yish va shu asosda ularning ma’no komponentlarini ochish mumkin [1-5]. Yuqorida ta'kidlab o‘tilganidek, bu kontekstda, ayniqsa, Yevropa strukturalistik semantika an'analarida keng qo‘llanilgan yondashuvlardan biri so‘z maydonlari yoki leksik maydonlarni tahlil qilishdir. Leksik maydon bir xil so‘z turkumiga kiruvchi va kamida bitta umumiy semantik komponentga ega bo‘lgan leksik birliklar yig‘indisi sifatida tushunilishi mumkin [6-7]. Bu semantik komponent tilda leksik birlik sifatida mavjud bo‘lishi mumkin, bu holda u leksik sohaning barcha a’zolarining giperonimidir. Masalan, uy, kottej, saroy, qasr, temir yo‘l vokzali kabi so‘zlarni lug‘aviy soha a’zolari sifatida ko‘rish mumkin va shu bois, bu sohaning 108 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo barcha a’zolarining giperonimi hisoblanadi. Kastovskiyning ta'kidlashicha, ingliz tilidagi haroratni bildiruvchi sifatlar maydonida (hot (issiq), warm (iliq), cool (salqin), cold (sovuq)) bunday giperonim yo‘q [6-8]. Har holda, leksik maydonlar turli leksik birliklarda ma’no qarama-qarshiligini o‘rnatish uchun mos asos bo‘lib xizmat qiladi. "So‘z ma’nolarini tahlil qilish ko‘pincha so‘z ma’nosini uning minimal tarkibiy qismlariga ajratish jarayoni sifatida ko‘riladi," deb ta’kidlaydi Lich, bu yondashuvni erkak (man), ayol (woman), o‘g‘il (boy), qiz (girl) ma’nolarini qarama-qarshi qo‘yish orqali ko‘rsatadi Male (erkak) Female (ayol) Adult (voyaga yetgan) man woman Young (voyaga yetmagan, yosh) boy girl Diagramma ma’noning ikki o'lchamini koʻrsatadi: “jins” (sex) va “o’spirinlik" (adulthood); uchinchi oʻlchov maydonning yaxlitligi bilan qayta tiklanadi: “odam? (“human”) va "inson bo'lmagan" (“non-human”) turlar oʻrtasidagi. Biroz mavhumroq shaklda ushbu komponentlar quyidagicha ifodalanishi mumkin [3]: man: + HUMAN + ADULT + MALE woman: + HUMAN + ADULT – MALE boy: + HUMAN – ADULT + MALE girl: + HUMAN – ADULT – MALE Leksik birliklarning qarama-qarshi ma’nolari (leksik sohada) orqali olingan ma’nolarni semantik komponentlar nuqtai nazaridan tahlil qilish usuli “komponentli tahlil” deb nomlanadi [3]. Semantikada komponentli tahlilning maqsadlaridan biri fonologiyaning o'ziga xos xususiyatlariga o‘xshash semantik komponentlar inventarini tuzishdir. Nazariyaning ba'zi tarafdorlari ushbu yondashuv doirasida har qanday so‘z ma'nosini semantik komponentlar birikmasi sifatida tasvirlash mumkin bo‘lishiga umid qilishgan (har qanday tildagi har qanday fonema juda cheklangan o‘ziga xos xususiyatlar bilan tavsiflanishi mumkin bo‘lgan usulga o‘xshash). Bu turdagi tavsiflar, masalan, mashina tarjimasi uchun ayniqsa mos keladi [9-12]. Buning uchun semantik komponentlar to‘rtta shartga javob berishi kerak, ya’ni ular: o Atom: ularni boshqa semantik komponentlarga bo‘lish mumkin emas; o Takroriy: takrorlanib turadigan, ya’ni faqat bitta leksik birlikning ma’nosini (yoki ma’noning bir qismini) qamrab olish uchun mo‘ljallangan emas; o Ikkilik: ± qiymatlar bo‘yicha tavsiflanadi; o Universal: barcha tillarga tegishli [11-12]. Bu maqsadga erishish juda muammoli ekanligini ko'rsatish nisbatan oson. Darhaqiqat, yuqoridagi kabi semantik komponentlar takroriy (va, ehtimol, universaldir) bo‘lib, ular boshqa leksik birliklarga, masalan, ayg‘ir (ot), biya, baytal va hokazolarga samarali qo‘llanilishi mumkin. Atomlikka kelsak, u shunday bo‘lishi kerak. bu borada jiddiy kelishmovchiliklar mavjud. Masalan, Kastovskiy “erkak; ayol” xususiyatlarini minimal deb hisoblasada, Lion "tilshunoslar tomonidan ilgari surilgan sezgi komponentlarining aksariyati (masalan, erkak, hayot (tirik), o’tirish uchun) bu ma'noda atomik emas" deydi [13-14]. Ammo Kastovskiy oziq- ovqat leksemasi yoki iborasi ma’nolari nuqtai nazaridan sold object (sotilgan narsa) ko’lamiga ko‘ra baqqol, attor kabi so‘zlarni farqlash zarurligini ko‘rsatib, atomiklik semantik komponent 109 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo uchun zaruriy shart emasligini ham ta’kidlaydi. Oziq-ovqat va kiyimning kichik maqolalaridan semantik komponentlar sifatida foydalanish, sh