OʼZBEKISTONNING AHOLI GEOGRAFIYASI, TAQSIMLANISHI VA OʼZGARISHLARI.

Аннотация

This article discusses the geography and spatial distribution of Uzbekistan's population. It analyzes demographic growth, urbanization, and migration processes. The impact of ecological issues on population settlement is highlighted. Аннотация: В статье рассматривается география и территориальное распределение населения Узбекистана. Анализируются демографический рост, урбанизация и миграционные процессы. Освещается влияние экологических проблем на размещение населения. Kalit so’zlar: Aholi, demografiya, urbanizatsiya, migratsiya, ekologiya, hudud, O‘zbekiston, infratuzilma, Orol, shahar. Keywords: In English: population, demography, urbanization, migration, ecology, region, Uzbekistan, infrastructure, Aral, city. Ключевые слова: Ha русском языке: население, демография, урбанизация, миграция, экология, регион, Узбекистан, инфраструктура, Арал, город. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy Osiyoning eng koʻp aholiga ega mamlakati boʻlib, geografik joylashuvi, tabiiy sharoitlari va iqtisodiy imkoniyatlari uning aholi joylashuvi va oʻsishiga sezilarli taʼsir koʻrsatadi. Aholi geografiyasi nafaqat demografik oʻsishni, balki uning hududiy taqsimlanishini, urbanizatsiya darajasini va migratsiya jarayonlarini oʻrganish orqali mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga oid muhim maʼlumotlarni beradi. Tabiiy va ijtimoiy omillar aholining joylashuvida asosiy rol oʻynaydi. Oʻzbekistonning Fargʻona vodiysi kabi unumdor hududlarida aholi zich yashasa, Qizilqum va Orolboʻyi kabi choʻl hududlarida aholi zichligi past. Shuningdek, aholining soni va tarkibida roʻy berayotgan oʻzgarishlar mamlakat iqtisodiyoti, 23 MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference ijtimoiy siyosati va ekologik muhitga sezilarli taʼsir koʻrsatmoqda. Oʻzbekiston aholisi 2025-yil holatiga koʻra 36 milliondan oshib, Markaziy Osiyoda eng koʻp aholiga ega davlat hisoblanadi. Aholi koʻpchilikni oʻzbeklar tashkil etadi (taxminan 84%), qolgan qismini ruslar, qozoqlar, tojiklar, koreyslar, va boshqa millatlar tashkil etadi. Aholining koʻp qismi yosh bo‘lib, oʻrtacha yosh 29-30 atrofida. Aholi geografiyasi va taqsimlanishi: Oʻzbekiston aholisining taqsimlanishi asosan tabiiy-geografik omillar, iqlim va iqtisodiy rivojlanish darajasiga bogʻliq: 1. Zich aholi yashaydigan hududlar: Fargʻona vodiysi: Andijon, Namangan va Fargʻona viloyatlari mamlakatning eng zich aholi yashaydigan hududlari hisoblanadi. Bu yerlarda aholi zichligi 500-700 kishi/km² ga yetadi. Toshkent shahri va viloyati: Sanoat, savdo va infratuzilma markazi sifatida aholi zichligi yuqori. Toshkent shahri atrofida yirik shaharlar va aholi punktlari joylashgan. Samarqand va Buxoro viloyatlari: Tarixiy shaharlar boʻlib, qishloq xoʻjaligi va savdo rivojlangan. 2. Kam zichlikdagi hududlar: Choʻl hududlari: Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Navoiy va Qashqadaryo viloyatlarining Qizilqum choʻliga tutash qismida aholi zichligi past (10-20 kishi/km²). Orolboʻyi hududlari: Ekologik sharoitlar tufayli aholi soni kam. Shahar va qishloq aholisi: Aholining 55% qishloqlarda, 45% shaharlarda yashaydi. Shaharlashuv darajasi Toshkent, Samarqand, Buxoro va Namangan kabi yirik shaharlarda yuqori. Aholi oʻzgarishlari va tendensiyalari: Demografik oʻsish: Aholining yillik oʻsish sur’ati 1,6-2% ni tashkil qiladi. Oʻrtacha umr koʻrish davomiyligi: Erkaklar: 71-73 yosh; Ayollar: 75-77 yosh. Migratsiya: Ichki migratsiya: Ish qidirish va ta’lim maqsadida Fargʻona vodiysi, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlaridan Toshkentga va boshqa yirik shaharlarga koʻchish. Tashqi migratsiya: Aholining muhim qismi Rossiya va Qozogʻistonga ish uchun chiqib ketadi. Urbanizatsiya jarayoni: Shaharlashuv darajasi sekin oʻsmoqda, yangi uy-joy va infratuzilma loyihalari amalga oshirilmoqda. Toshkent va yirik shaharlarda ishchi kuchiga talab oshgan. Aholi geografiyasiga taʼsir qiluvchi omillar: 1. Iqlim va tabiiy resurslar: Suv resurslariga yaqinlik aholining joylashishida asosiy rol oʻynaydi. Fargʻona vodiysi, Zarafshon vodiysi, va Amudaryo boʻylarida aholi zich. 2. Ekologik muammolar: Orolboʻyi hududida ekologik sharoitning yomonlashuvi aholi sonini kamaytirgan. 3. Iqtisodiy rivojlanish: Yirik sanoat va infratuzilma loyihalari aholini shahar markazlariga tortmoqda. Prognozlar 2025-2050-yillar: Aholi soni barqaror oʻsishi kutilmoqda, bu esa shaharlar infratuzilmasiga bosimni oshiradi. Shaharlashuv darajasi: Shaharlarda yashovchilar ulushi 50% 24 MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference ga yaqinlashishi mumkin. Iqtisodiy migratsiya: Tashqi va ichki migratsiya davom etadi, lekin ishsizlik kamayishi bilan bu jarayon sekinlashishi mumkin. Aholi geografiyasiga ta’sir qiluvchi omillar: 1. Iqlim: Aholi, asosan, iqlimi qulay boʻlgan hududlarda yashaydi. Qishloq xoʻjaligi uchun mos boʻlgan Fargʻona vodiysi, Zarafshon va Amudaryo vodiysi aholi zichligining asosiy hududlaridir. 2. Suv resurslari: Suv manbalariga yaqinlik aholi joylashuvi uchun muhim hisoblanadi. Amudaryo, Sirdaryo va