СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ РЕГУЛИРОВАНИЯ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ КОММЕРЧЕСКИХ БАНКОВ ПОСРЕДСТВОМ НАЛОГОВ

Аннотация

The article is devoted to the improvement of the regulation of the activities of commercial banks by meaning taxes. In the course of the research, the scientific literature of many foreign economists was studied. Also, the experiences of foreign countries regarding the taxation of banking activities were analyzed and a conclusion was formed at the end. Keywords: tax, banking, collection, investment, entrepreneurship, regulation. 310 310-318 www.e-itt.uz II SON. 2024 Кириш. Тижорат банклари иқтисодиётнинг муҳим тармоғи сифатида ички инвестицияларни жалб қилиш, молиявий бозорни ривожлантириш ҳамда тадбиркорлик фаолиятини қўллаб-қувватлашда катта роль ўйнайди. Бироқ банк фаолиятини солиқ орқали тартибга солишда самарали механизмларни ишлаб чиқиш ва амалиётга жорий этиш зарур. Ўзбекистонда солиқ маъмуриятчилиги ва қонунчилик ислоҳотлари доирасида банклар учун имтиёз ва инқироз ҳолатларида қўллаб-қувватловчи чора-тадбирларни такомиллаштириш керак. Ҳозирги глобаллашув жараёнида молиявий тизимдаги ўзгаришлар ва глобал иқтисодий ҳодисалар Ўзбекистон банк тизимига ҳам таъсир кўрсатмоқда. Шу боис, солиқ сиёсатини тижорат банклари учун янада самарали ва барқарор қилиш, уларнинг рақобатбардошлигини ошириш ва халқаро миқёсдаги ўзгаришларга мос келувчи моделни яратиш бугунги кунда муҳим ҳисобланади. Тадқиқот солиқ сиёсатининг банк фаолиятига таъсирини таҳлил қилиш, хорижий тажрибани ўрганиш ва маҳаллий шарт-шароитларга мос келувчи таклифларни илгари суришга қаратилган. Бу борадаги тадқиқотлар тижорат банклари фаолиятини янада самарали тартибга солиш ва уларнинг молиявий барқарорлигини таъминлашга хизмат қилади. Адабиётлар шарҳи. Тижорат банклари фаолиятини солиққа тортиш орқали тартибга солишни такомиллаштириш бўйича баъзи тадқиқотлар келтирамиз, хусусан, Чаудҳрй ва бошқалар (2014) банк солиққа тортишдан фойдаланган ҳолда пруденциал тартибга солишнинг муқобил вариантларини муҳокама қилиб, банк йиғими молиявий барқарорликни яхшилаши мумкин, лекин икки томонлама солиққа тортишга олиб келиши мумкинлигини таклиф қилади. Конвисарова ва бошқалар (2016) Россиядаги тижорат банкларининг фойда солиғини бошқа мамлакатларга нисбатан таҳлил қилиб, банклар учун солиқ тизимини яхшилаш йўлларини тавсия қилади. Кейн (2011) таваккалчиликларни юмшатиш учун банкларда тузатувчи солиққа тортишни баҳолайди ва барқарорликни ошириш учун капитал коэффициентлари билан боғланган банк қарзларига солиқни таклиф қилади. Галлеморе ва Жасоб (2020) корпоратив солиқни қўллаш кичик ва ўрта бизнес кредитларига ижобий таъсир кўрсатади, бу солиқ сиёсатининг банк хатти- ҳаракатларига кенгроқ таъсирини кўрсатади. Луо ва Танна (2014) банк солиққа тортиш бўйича ахлоқий нуқтаи назарни тақдим этади, банкларга давлат суғуртасига самарали ҳисса қўшишга ёрдам берадиган адолатли солиқ тузилмасини таклиф қилади. Сеч ва Козачук (2022) банк солиққа тортиш бўйича халқаро амалиётни кўриб чиқади, Украинанинг молиявий тизимини мустаҳкамлаш учун фойдали солиқ сиёсатини тавсия қилади. Собиеч ва бошқалар (2021) ялпи фойда солиқларининг банкларга таъсирини ўрганиб, бундай солиқлар кредит таъминоти ва корпоратив инвестицияларга таъсир қилишини аниқладилар. Боадвай ва бошқалар (2020) банк кредитлаш самарадорлигига нақд пул оқими солиқ таъсирини ўрганиб, бетарафлик ва самарадорлик учун солиқ ислоҳотларини таклиф қилади. де Мооиж ва Нисодèме (2015) инқироздан кейинги солиқ ва тартибга солиш соҳасидаги ўзгаришларни кўриб чиқади, молиявий сектор барқарорлигини мустаҳкамлаш учун ислоҳотларни тавсия қилади. Ушбу тадқиқотлар молиявий тизимларни барқарорлаштириш ва такомиллаштириш мақсадида тижорат банклари солиққа тортишни такомиллаштиришнинг турли ёндашувларини таъкидлайди. 311 www.e-itt.uz II SON. 2024 Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Илмий адабиётларда корпоратив фойдани солиққа тортишдаги хусусий капитал ва қарз капитали орқали молиялаштиришдаги солиқ дискриминациясини камайтириш мақсадида, иккита ёндашув бизнеснинг умумий фойдасига солиқ (Comprehensive Business Income Tax – CBIT) ва корпоратив хусусий капиталга солиқ чегирмаси (Allowance for Corporate Equity‒АСЕ) ечим сифатида таклиф этилган (1-расм). 1-расм. Корпоратив солиқ тизимидаги хусусий капитал ва қарз капитали ўртасидаги дискриминацияни камайтириш тартиби Манба: ўрганишлар асосида муаллиф томонидан тузилган. Умуман олганда, молиявии ва номолиявии компаниялар фои дасини солиққа тортишда иккита асосии фарқланадиган хусусиятлар мавжуд бу либ, биринчиси, и у қотишлар бу и ича резервларга чегирмалар ва молиявии сектор учун капиталлашувнинг етишмаслигига қарши қоидаларнинг (thin capitalisation rules) қу лланилмаслиги билан боғлиқ. Е мон ва шубҳали кредитларга нисбатан дифференциал режим пул оқими устунлигини (ликвидлиликни) таъминлаши мумкин, солиқ афзаллигини эмас. Солиқ орқали келиб чиқадиган корпоратив қарзга мои иллик, компаниялар учун ҳаддан зие д қарз маблағлари жалб қилинишига олиб келади ва молиявии стресс вақтида уларнинг барқарорлиги потенциалини пасаи тиради. Шунингдек, иқтисодчи олимларнинг таъкидлашича, хусусии капитал