СУЩНОСТЬ ЧЕЛОВЕЧЕСКОГО КАПИТАЛА КАК ЭКОНОМИЧЕСКОЙ КАТЕГОРИИ И МЕСТО ОБРАЗОВАНИЯ В НЕЙ

Аннотация

The article reveals the essence of human capital using various socio-economic, industrial, property, personal, distributive, institutional, social, reproductive approaches to its content and the place of education in it. Keywords: human capital, labor, production, property, personal, distribution, institutional, social, reproduction, education, abilities, skills, knowledge, innate abilities, knowledge economy. 241 241-250 I SON – IYUL-AVGUST www.e-itt.uz I SON. 2024 Кириш. Мaмлaкaтимиздa “2022-2026 и иллapгa му лжaллaнгaн Янги У збекистoннинг тapaққие т стpaтегияси”дa жаҳон миқе сидаги мураккаб жарае нларни ва мамлакатимиз босиб у тган тараққие т натижаларини чуқур таҳлил қилган ҳолда кеи инги и илларда «Инсон қадри учун» тамои или асосида халқимизнинг фаровонлигини янада ошириш, иқтисодие т тармоқларини трансформация қилиш ва тадбиркорликни жадал ривожлантириш, инсон ҳуқуқлари ва манфаатларини су зсиз таъминлаш ҳамда фаол фуқаролик жамиятини шакллантиришга қаратилган тaдқиқотлар олиб бориш дoлзapб экaнлигини тaъкидлaб у тилгaн. Oлии тaълим тизими инсон капиталини такомиллаштиришда xaмдa дaвлaтнинг paқoбaтбapдoшлигини oшиpувчи муҳим дaстaкдиp. Бу xaқдa муxтapaм Пpезидентимиз қуи идaгилapни тaъкидлaб у тдилap: “Тaълим сифaтини oшиpиш – Янги У збекистoн тapaққие тининг яккaю ягoнa ту ғpи и у лидиp” (Мирзие ев, 2022). Шу мунoсaбaт билaн иқтисодии категория сифатида инсон капиталининг концептуал асослари, ижтимоии -иқтисодии , ишлаб чиқариш, мулкии , шахсии , тақсимлаш, институтционал, ижтимоии , такрор ишлаб чиқариш е ндашувларидан фои даланиб унинг мазмуни ва ижтимоии шакли у ртасидаги мувофиқлиги, жамғарилиши ҳисобидан такомиллашуви очиб бериш дoлзapб аҳамиятга эга. Адабиётлар шарҳи. Инсон капиталини тадқиқ этишнинг назарии жиҳатлари ва унда таълимнинг у рни масалалари xopижлик oлимлap томонидан ривожлантирилган. Хусусан, иқтисодии фандаги неоклассик мактаби вакили Фишер (1897) капитал таърифига инсонни киритган. Унинг фикрича ку никма ва механика инсондан ташқари алоҳида капитал эмас, малакали механикнинг у зи ҳам капитал сифатида таснифланиши керак деб таъкидлаб у тган. Рус олими Корогодин (2005) инсон капитали моҳиятининг концептуал асосларини очиб бериб, қачонки хар бир инсон у з капиталининг эгаси бу лса, ва ушбу капиталнинг сифатини яхшилаш ва такомиллаштириш орқали даромад олиш ва уни ку паи тиришдан манфаатдор бу лади. Замонавии инсон капитали назариясининг асосчиси Шулц (1971) инсон томонидан қу лга киритилган, тегишли инвестициялар ҳисобига такомиллаштирилган, кучаи тирилган ва ривожлантирилиши мумкин бу лган қимматли қобилиятларини биз инсон капитали деб атаи миз деи ди. У збекистонлик иқтисодчи олимлардан Абдурахмонова ва Бозорова (2022) хулосаларига ку ра инсон капитали объектининг таркибии тузилиши қуи идаги: таълим капитали, шу жумладан умумии ва махсус билимлар; иш жои ида у қитиш капитали; соғлиқни сақлаш капитали; даромад келтириш мумкин бу лган иқтисодии ахамиятга эга маълумотларга эга бу лиш; ишчининг харакатчанлигини таъминловчи миграция капитали; мехнат фаолиятини рағбатлантириш каби таркибии элементларни" у з ичига олади. Юқорида келтирилган тадқиқотларга асосланган холда, инсон капиталининг сифат белгиси - бу инсон капитали сифатининг таркибини ташкил этувчи алоҳида элементларга бирлаштирилиши мумкин бу лган у зига хос хусусиятлар ту пламидир. Тадқиқот методологияси. Мақолада диалектик, тизимли, интеграл ва синергетик е ндашувлар, иқтисодии , мантиқии , илмии абстракция, таҳлил ва синтез, иқтисодии жарае нлар ва тизимларни моделлаштириш, индукция ва дедукция, қие слаш, умумлаштириш, гуруҳлаш ва график усулларидан фои даланилади. 242 www.e-itt.uz I SON. 2024 Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Бугунги кунда инсон капитали ҳақидаги иқтисодии билимлар муаи ян тадқиқот мақсадларига эришиш учун турли услубии и у налишлар ва асослардан фои даланишни у зига олади. Шу сабабли биз ҳам инсон капиталини тадқиқ этишда ижтимоии - иқтисодии , ишлаб чиқариш, мулкии , шахсии , тақсимлаш, институтционал, ижтимоии , такрор ишлаб чиқариш е ндашувларидан фои даланамиз. Рус олими Корогодин И.Т. инсон капитали моҳиятининг концептуал асосларини очиб бериб, "инсон капитали ижтимоии -меҳнат тизимининг иқтисодии категорияси деб асослаи ди. Ушбу категория, биринчи навбатда, ижтимоии -иқтисодии ва ижтимоии -меҳнат муносабатларини у з ичига олган иқтисодии муносабатлар тизимини ифодалаи ди. Уларнинг асосини шахсии ва хусусии мулкии муносабатлар ташкил қилади. Унинг хулосаларига ку ра ку ра, инсонда у з қобилиятларига нисбатан шахсии мулкии муносабатлар вужудга келади. Қачонки хар бир инсон у з капиталининг эгаси бу лса, ва ушбу капиталнинг сифатини яхшилаш ва такомиллаштириш орқали даромад олиш ва уни ку паи тиришдан манфаатдор бу лади. Хусусии мулк муносабатлари е лланма ходим билан иш берувчи муносабатларга киришганда вужудга келади. Шундаи қилиб, олим инсон капиталини тадқиқ этишда у з тадқиқотида ижтимоии -иқтисодии е ндашувдан фои даланган. Инсон у з ку никма ва маҳоратлари эгаси сифатида танланган фаолият соҳас