МЕТОДОЛОГИЧЕСКИЕ ПОДХОДЫ К ОЦЕНКЕ ЭФФЕКТИВНОСТИ ПРИВЛЕЧЕНИЯ ПРЯМЫХ ИНОСТРАННЫХ ИНВЕСТИЦИЙ В РЕГИОНЫ

Аннотация

The study highlights the role of foreign direct investment in economic growth, job creation, and technology transfer, and its importance in eliminating regional disparities. Keywords: foreign direct investment, regional characteristics, economic development, investment policy, infrastructure, investment attraction. XI SON - NOYABR, 2024 667-674 667 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr www.e-itt.uz Кириш. Тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар иқтисодий ривожланишни рағбатлантиришда, айниқса минтақавий даражада муҳим роль ўйнайди. У иқтисодий ўсиш, иш ўринлари яратиш ва технологик тараққиёт учун асосий восита бўлиб хизмат қилади, шу билан бирга жаҳон иқтисодиётига интеграцияни рағбатлантиради. Ривожланаётган мамлакатлар, жумладан, Ўзбекистон учун минтақавий ривожланишдаги номутаносибликларни бартараф этиш ва адолатли иқтисодий тараққиётни таъминлаш учун минтақаларга тўғридан-тўғри инвестицияларни жалб қилиш муҳим аҳамиятга эга. Ўзининг муҳимлигига қарамай, ушбу мақсадларга эришишда тўғридан-тўғри инвестицияларнинг самарадорлигини баҳолаш мураккаб муаммо бўлиб қолмоқда, бу кўпинча стандартлаштирилган методологиялар ва минтақага хос мезонларнинг йўқлиги туфайли тўсқинлик қилади. Ўзбекистон ҳудудлари тўғридан-тўғри хорижий инвестицияларни жалб қилиш ва улардан самарали фойдаланиш имкониятларида сезиларли номутаносибликларга эга. Айрим ҳудудлар инвестицияларни муваффақиятли жалб этиб, уларни иқтисодий самарага айлантирган бўлса, бошқалари таркибий ва институционал тўсиқлар туфайли орқада қолмоқда. Шундай қилиб, минтақавий даражада тўғридан-тўғри инвестициялар самарадорлигини баҳолашга тизимли ёндашув мақсадли сиёсатни шакллантириш ва барқарор ривожланишни таъминлаш учун жуда муҳимдир. Кўпгина тадқиқотларда тўғридан-тўғри инвестицияларнинг миллий иқтисодиётларга умумий таъсири кўриб чиқилсада, унинг самарадорлигини минтақавий даражада баҳолаш ҳали ҳам тўлиқ ўрганилмаган. Амалдаги методологиялар кўпинча маҳаллий иқтисодий тузилма, инфратузилма сифати ва ижтимоий-иқтисодий шароитлар каби асосий омилларни эътиборсиз қолдириб, минтақавий хусусиятларга нисбатан сезгир эмас. Бу бўшлиқ тўғридан-тўғри инвестицияларнинг минтақавий таъсирини тўғри баҳолаш ва кучайтириш қобилиятини чеклайди. Айниқса, минтақалар иқтисодий салоҳияти ва сармоядорлар учун жозибадорлиги жиҳатидан бир-биридан сезиларли даражада фарқ қиладиган ривожланаётган иқтисодиётларда муаммо айниқса долзарбдир. Адабиётлар шарҳи. Тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар самарадорлигини баҳолаш унинг минтақавий ва миллий иқтисодиётларга таъсирини баҳолайдиган турли методологияларни ўз ичига олади. Ушбу методологиялар миқдорий таҳлиллардан тортиб сифат баҳолашгача бўлган ҳар бири инвестиция сиёсати ва лойиҳалари самарадорлиги ҳақида тушунча беради. Невянтсева (2022) фикрича, “инвестицияларнинг ўсиш суръатларини минтақавий иқтисодий ўсишга нисбатан қиёсий баҳолаш зарурлигини таъкидлайди, бунда самарадорликни ўлчаш учун тўғридан-тўғри ва билвосита кўрсаткичлар қўлланилади”. Лемешко (2017) инвестиция лойиҳасини баҳолашга тизимли ёндашувни, шу жумладан дастлабки молиявий диагностикадан самарадорлик кўрсаткичларини баҳолашгача бўлган босқичларни белгилайди. Ли (2005) 153 мамлакатда хорижий инвестиция сиёсатининг самарадорлигини баҳолаш учун панель регрессия моделини қўллайди, бунда сиёсат таъсирини аниқлаш учун тартибга солиш индексидан фойдаланади. Акимкина ва бошқалар (2020) “тўғридан-тўғри инвестициялар самарадорлигини аниқлашда қабул қилувчи мамлакатнинг ўзлаштириш қобилиятининг муҳимлигини таъкидлаб, тўғридан-тўғри инвестициялар таъсирини баҳолаш учун эконометрик моделларга эътибор қаратиш”. Саприкина ва Чжан (2023) “тўғридан-тўғри инвестициялар ва ташқи савдо ўртасидаги муносабатларни ўрганиб, вертикал тўғридан-тўғри инвестициялар олдинги 668 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr www.e-itt.uz назариялардан фарқли ўлароқ, мезбон мамлакатларда экспорт даражасини ошириши мумкинлигини очиб беради”. Ушбу методологиялар тўғридан-тўғри инвестициялар самарадорлигини баҳолаш учун кенг қамровли асосни тақдим этсада, улар замонавий баҳолашда тобора долзарб бўлиб бораётган ижтимоий ва экологик омиллар каби инвестиция таъсирининг сифат жиҳатларини ҳам эътибордан четда қолдириши мумкин. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар бир мамлакатдан бошқа мамлакатнинг бизнесига ёки активларига киритилган, одатда бошқарувга сезиларли даражада таъсир кўрсатадиган инвестицияларни англатади. Тўғридан-тўғри инвестициялар иқтисодий ривожланишнинг асосий омили сифатида кенг эътироф этилган, чунки у капитал, технология ва тажрибани узатишни осонлаштиради, шу билан бирга янги иш ўринлари яратишни рағбатлантиради ва глобал иқтисодий интеграцияни рағбатлантиради. Минтақавий миқёсда тўғридан-тўғри инвестициялар иқтисодий номутаносибликларни бартараф этиш, саноат диверсификациясини кучайтириш ва минтақавий рақобатбардошликни оширишда ўзгарувчан роль ўйнаши мумкин. Бироқ, тўғридан-тўғри инвестицияларнинг потенциал фойдалари автоматик равишда амалга о