ПРОБЛЕМЫ НАЦИОНАЛЬНОЙ ПЕНСИОННОЙ СИСТЕМЫ И ПУТИ ИХ РЕШЕНИЯ

Аннотация

This article reveals the problems associated with the pension system and the causes of their occurrence. In particular, problems related to demographic factors, problems related to ensuring the financial stability of the off-budget Pension Fund, problems related to achieving decent pensions, and the causes of problems related to pension coverage were investigated. Based on the results of the study, scientific proposals and practical recommendations aimed at the development of the national pension system have been developed. Key words: pension provision, pension system, non-state pension provision, pension models, funded pension system, transfers from the state budget. Кириш. Халқаро амалиёт кўрсатишича, пенсия тизими дунё аҳолисининг ижтимоий таъминоти соҳасидаги энг муҳим йўналишларидан бири бўлиб, бу борада бюджетдан ташқари Пенсия жамғармасининг молиявий барқарорлигини таъминлаш, муносиб пенсия миқдорларига эришиш, пенсия таъминотининг қамровини ошириш билан боғлиқ муаммоларни бартараф этиш, айниқса, бугунги шароитда долзарб аҳамият касб этмоқда. Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Болалар жамғармаси (United Nations International Children’s Emergency Fund) маълумотларига кўра, «2050 йилга бориб, 60 ёшдан ошган дунё аҳолиси икки баробарга ошиб, 2,1 миллиардга етади»86. Аҳолининг умр кўриш даврининг узайиб бориши ва шунга мос равишда пенсионерлар сонининг кўпайиб бориши пенсия таъминоти тизимига, унинг молиявий ҳолатига фаол таъсир кўрсатади. Ўзбекистон «Allianz Pension Ranking» «2023 пенсия рейтингида охирги ўринлардан бирини (75 мамлакат ичида 71-ўрин) эгаллади. Таққослаш учун: Қозоғистон 34-ўринда, Россия – 37, Туркия – 59-ўринда»87. Ўзбекистонда бюджетдан ташқари Пенсия жамғармасига тўланадиган ижтимоий тўловлар даражаси бошқа давлатларга нисбатан юқори – 12-25 фоиз. Бироқ, қопланиш коэффициенти 2019-2023 йилларда ўртача 30 фоизни ташкил қилган ва бу кўрсаткич халқаро меъёрлар (40%)дан анча паст. Мазкур кўрсаткич ишчининг ўртача иш ҳақига нисбатан олинган ўртача пенсия миқдорини кўрсатади. Бу номувофиқлик фуқаро пенсия бадалларидан кўп маблағ олмаётганини ва пенсия миқдори жуда паст эканлигини билдиради. Ўзбекистонда норасмий бандлик даражасининг юқорилиги пенсия таъминоти тизимининг қамровига салбий таъсир кўрсатмоқда ва пенсия тўловлари борган сари давлат бюджетидан кўпроқ молиялаштирилмоқда. Хусусан, бюджетдан ташқари Пенсия жамғармасига Давлат бюджетидан ажратилаётган трансфертлар 2019-2023 йиллар мобайнида 5,5 баробарга ортган. Бу эса бюджетдан ташқари Пенсия жамғармасининг молиявий жиҳатдан барқарор эмаслигини кўрсатади ва пенсия тўловларини ўз вақтида ва тўлиқ ҳажмда молиявий таъминлашга тўсқинлик қилади. Юқоридаги ҳолатлар миллий пенсия таъминоти тизимидаги муаммоларни тадқиқ қилишни ва пенсия тизимини ривожлантиришга қаратилган таклиф-тавсиялар ишлаб чиқилиши зарурлигини тақозо этади. 86 Стало известно, сколько пенсионеров будет в мире к 2050 году - Газета.Ru | Новости (gazeta.ru).; Longevity: 6 ways to boost ageing populations according to WEF | Euronews. 87 Пенсия тизимини қандай такомиллаштириш керак? Стратегик ислоҳотлар агентлиги таҳлили – Ўзбекистон янгиликлари – Газета.uz (gazeta.uz) 628 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr www.e-itt.uz Адабиётлар шарҳи. Иқтисодий адабиётларда пенсия таъминоти тизимидаги муаммолар ечимига нисбатан турлича қарашлар мавжуд. Масалан, Аризона университети профессори Jun Peng (2008) тадқиқотларида «пенсия тизими активларини инвестициялаш ва самарадорлигини ошириш йўллари очиб берилган, давлат ва хусусий пенсия таъминоти тизимини ривожлантириш йўналишлари асосланган, пенсия имтиёзларини қайта кўриб чиқиш тавсия этилган, ижтимоий суғурта бадалларига асосланган кўп босқичли пенсия тизимини босқичма-босқич жорий этиш талаблари ва мезонлари ишлаб чиқилган, жамғариб бориладиган пенсия режалари тадқиқ қилинган ва ижтимоий нафақалар таъминоти тизимини такомиллаштириш йўллари» асослаб берилган. Соҳанинг етук олимларидан бири Роикнинг (2024) илмий ишларида «пенсия суғуртаси институтларини ташкил этиш, демографик ўзгаришлар (жами аҳоли таркибида 60 ёшдан ошганлар улушининг юқорилаб бориши) билан боғлиқ ҳолда пенсия тизимини модернизация қилиш, меҳнат бозорини ривожлантириш ва аҳоли бандлигини таъминлаш орқали пенсия қамровини ошириш» каби масалалар тадқиқ қилинган. Иқтисодчи-олимлардан Орлов ва Шеметов (2013) томонидан «пенсия таъминоти тизимида нодавлат пенсия фондларини ташкил этиш ва улар фаолиятини ривожлантириш, пенсия фондларининг молиявий барқарорлигини таъминлаш, касбий жамғариб бориладиган пенсия тизимини янада ривожлантириш» йўллари илмий жиҳатдан асослаб берилган. Хабриева, Воронин, Емельянцев (2017) ва бошқаларнинг илмий тадқиқот ишларида «АҚШ, Европа Иттифоқига аъзо мамлакатлар ҳамда Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилотига аъзо давлатлар тажрибалари таҳлили асосида мажбурий ва ихтиёрий жамғариб бориладиган пенсия таъминоти тизимини янада ривожлантириш, корпоратив ва индивидуал пенсия жамғармалари ҳамда нодавлат пенсия таъминотини ривожлантир