ЗАРУБЕЖНЫЙ ОПЫТ ИНВЕСТИЦИОННОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ КОММЕРЧЕСКИХ БАНКОВ НА ФОНДОВОМ РЫНКЕ

Аннотация

The article examines the meaning and significance of the concept of "foreign experience of investment activities of commercial banks in the stock market", changes in the stock market of foreign countries, changes in the volume of securities of commercial banks in the USA, changes in the volume of securities of commercial banks in Germany, the economic essence of increasing the investment activity of commercial banks in the stock market, the fund of tasks of commercial banks in the market, the stock market and other markets in the economy, an analysis of the main aspects of investment activities of commercial banks in the stock market. Keywords: commercial banks, treasury securities, investments, foreign experience, stock market, securities, capital market, financial resources, economic growth, monetary policy, financial brokerage, portfolio investments. Кириш. Тижорат банкларининг қимматли қоғозлар бозоридаги иштироки хорижий давлатлар ҳукуматлари ва банк бошқарувчиларининг доимий диққат-эътиборидаги масалалардан биридир. Аввало, шуни таъкидлашимиз лозимки, мамлакатлар томонидан иқтисодиётни молиялаштиришда банк кредитлари орқали молиялаштириш ҳамда қимматли қоғозлар воситасида молиялаштиришга устуворлик бериш ҳолатлари кузатилади. Мазкур жиҳат асосида жаҳонда молия бозорининг банк ва қимматли қоғозлар бозорига асосланган иккита асосий модели шаклланганлиги тилга олинади. Лекин бугунги кунга келиб, молия бозоридаги кескин рақобат туфайли молия бозори моделларининг алоҳида хусусиятларнинг бир-бирига сингиб кетиши ҳам кузатилмоқда. Бунга мамлакатлар миллий иқтисодиётини ривожлантириш учун ҳар иккала моделдан самарали фойдаланишга интилаётганлиги сабаб бўлмоқда. Натижада тижорат банкларининг фонд бозоридаги фаоллигига ҳам имконият берилмоқда. Иқтисодий ўзгариш жараёни банк тизимини ислоҳ қилиш билан бошланди. Ушбу соҳа бугунги кунда ҳам жадал ривожланмоқда. Банк тизими мамлакат иқтисодиётининг энг муҳим ва ажралмас тузилмаларидан биридир. Банклар ва товар-пул муносабатларининг ривожланиши тарихий жиҳатдан параллел ҳамда бир-бири билан чамбарчас боғлиқдир. Тижорат банклари замонавий шароитда тадбиркорлик амалиётида маълум бўлган молиявий операциялар ва хизматларнинг аксариятини амалга оширадиган энг қадимги ҳамда энг оммавий кредит ташкилотлари гуруҳидир. Адабиётлар шарҳи Ҳозирги вақтга келиб тижорат банкларининг фонд бозоридаги фаолияти, улар фаоллигини ошириш масаласи миллий халқаро даражада тадқиқотчилар ва иқтисодчиларнинг эътиборидаги масалалардан биридир. Тижорат банкларининг қимматли қоғозлар бозоридаги иштироки кўп томонламалиги бунга маълум даражада сабаб бўлмоқда. Яъни банклар бунда қимматли қоғозлар эмиссияси орқали капитал жалб қилиш, қимматли қоғозларга инвестиция киритиш, воситачилик асосида бошқа эмитентлар қимматли қоғозларини жойлаштириш кабилар орқали фонд бозоридаги фаолликни оширишга, молиявий ресурслар ва даромадлар таркибини диверсификациялашга интилмоқда. Шу боисдан ҳам тадқиқотчиларнинг бу борадаги қарашларида умумийлик ва ўзига хос фарқли жиҳатлар кузатилади. Н.М.Гиблова (2013) фонд бозори, тижорат банклари ва иқтисодиётнинг реал сектори ўртасидаги ўзаро таъсирни тадқиқ қилган. Унда тадқиқотчи иқтисодиётнинг реал сектори – инвестицион ресурслар истеъмолчиси сифатида қимматли қоғозлар 637 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr www.e-itt.uz эмитенти, фонд бирламчи бозори – инвестицияларни молиялаштириш мақсадида пул маблағлари тушумини таъминловчи канал, банклар эса қимматли қоғозларни сотиб олувчи инвестор сифатида кўрсатилади. Кўриб турганимиздек, тадқиқотчи асосан тижорат банкларининг инвестор сифатида ролига жиддий эътибор қаратган. О.И.Лаврушин (2020) бошчилигидаги олимлар гуруҳи томонидан тижорат банкларининг қимматли қоғозлар билан операциялари доирасида қимматли қоғозлар бозорида банк фаолияти турлари, банкларнинг ўз қимматли қоғозларини муомалага чиқариши ва жойлаштириши, тижорат банкларининг қимматли қоғозларга инвестицион қўйилмалари, давлат қимматли қоғозларига хизмат кўрсатиш бўйича банк операциялари ва РЕПО битимлари, банкларнинг қимматли қоғозлар бозори профессионал иштирокчиси сифатидаги фаолияти кабиларни атрофлича тадқиқ қилинган. Бунда тижорат банкларининг фонд бозоридаги воситачилик фаолияти эътибордан четда қолган. И.Р.Байбеков (2015) эса тижорат банкларининг фонд бозоридаги фаолияти орқали облигациялар портфелини шакллантириш масаларига доир тадқиқотлар олиб борган. Бунда асосий эътибор банк даромадларини диверсификациялаш нуқтаи назаридан облигациялар портфелини ҳам диверсификациялашда облигация эмитентларини сифат жиҳатидан баҳолаш методикасига қаратилади. АҚШдаги тижорат банклари ўз акциялари, облигациялари ва депозит сертификатларини фонд бозорида жойлаштириш орқали капитал жалб қилиши, “қимматли қоғозлар бозорида инвестицион фаолият нуқтаи назаридан асосан федерал, штат ёки маҳаллий облигацияларга маблағ йўналтириши” мумкин (Frederic, 2016). Мазкур жиҳатни 1929-1933 йиллардаги буюк депрессия туфайли тижорат банкларига юқори рискли қимматли қоғозларга и