ГОСУДАРСТВЕННОЕ РЕГУЛИРОВАНИЕ ПРИВЛЕЧЕНИЯ ПРЯМЫХ ИНОСТРАННЫХ ИНВЕСТИЦИЙ

Аннотация

This research explores the state regulation of foreign direct investment in Uzbekistan, emphasizing its regional characteristics and the interplay between national and local policies. It examines how the concentration of FDI in regions like Tashkent, Navoi, and Fergana Valley contrasts with the underinvestment in areas such as Karakalpakstan and Surkhandarya. Recommendations for enhancing policy alignment and improving investment conditions are provided to promote balanced economic development across the country. Keywords: foreign direct investment, state regulation, regional characteristics, economic development, investment policy, infrastructure, investment attraction, policy alignment, regional disparities Кириш. Тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар узоқ муддатдан бери иқтисодий ўсишнинг асосий омили сифатида тан олинган бўлиб, улар мезбон давлатларга капитал, технологик янгиликлар ва бошқарув тажрибасини олиб келади. Дунё ҳукуматлари, айниқса ривожланаётган иқтисодиётга эга мамлакатлар, саноатлаштиришни рағбатлантириш, иш ўринлари яратиш ва халқаро рақобатбардошликни ошириш учун тўғридан-тўғри хорижий инвестицияларни жалб этишга интилмоқда. Сўнгги йилларда Ўзбекистонда хорижий инвесторлар учун қулай муҳит яратишга қаратилган ислоҳотлар амалга оширилиб, иқтисодиётни либераллаштириш йўлида муҳим қадамлар қўйилди. Ушбу саъй-ҳаракатлар ҳукуматнинг барқарор ўсишни қўллаб- қувватлаш ва табиий ресурсларга боғлиқликни камайтириш учун ташқи ресурслардан фойдаланишга йўналтирилган тўғридан-тўғри инвестицияларни иқтисодий ривожланишнинг асосий таркибий қисми сифатида тан олишини акс эттиради. Инвесторлар учун қулай бўлган меъёрий ҳужжатларнинг қабул қилиниши ва сиёсатдаги фаол ўзгаришларга қарамасдан, Ўзбекистон учун тўғридан-тўғри инвестицияларни жалб этиш ва уларни сақлаб қолиш ҳамон мураккаб вазифа сифатида қолмоқда. Миллий даражадаги сиёсат инвестициялар учун асосий замин яратса-да, минтақавий хусусиятлар тўғридан-тўғри инвестицияларнинг тақсимоти ва самарадорлигига катта таъсир этмоқда. Инфратузилма сифати, меҳнат ресурсларининг малакаси ва маҳаллий бошқарув каби омиллар муайян ҳудудларнинг жозибадорлигига таъсир кўрсатади. Шунингдек, минтақавий ривожланишдаги номутаносибликлар инвесторлар учун тенгсиз шароитлар яратиб, давлат сиёсатини минтақавий динамикага мувофиқ равишда мослаштириш зарурлигини таъкидлайди. Ушбу тадқиқотимиз Ўзбекистонда хорижий тўғридан-тўғри инвестицияларни жалб этишга қаратилган тартибга солиш механизмларини ва минтақавий хусусиятлар бу жараёнга қандай таъсир кўрсатишини таҳлил қилишни мақсад қилади. Адабиётлар шарҳи. Олимлар турли назариялар орқали тўғридан-тўғри хорижий инвестицияларни турли сабабларини тушунтиришади. Жумладан, К.Вадхва ва Редди (2011): Дуннингнинг назариясини тасдиқлаб, бозорга кириш, ресурсларга етишиш ва самарадорликни ошириш тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар сабаблари сифатида қарашган. Уларнинг тадқиқоти 10 Осиё давлатидаги тўғридан-тўғри хорижий инвестицияларни 467 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr www.e-itt.uz киришини таҳлил қилиб, бу омилларнинг тўғридан-тўғри хорижий инвестицияларнинг асосий омили эканлигини кўрсатган. Парк ва Ро (2019) Хитойнинг ривожланаётган бозорлари учун тўғридан-тўғри хорижий инвестицияларнинг бозор, ресурс ва самарадорликка қаратилган сабабларини анъанавий OLI назариясини қўшимча қилиб, билим излаш ҳаракатини ҳам назарий асос сифатида киритишни таклиф қилдилар. Окафор ва ҳаммуаллифлар (2015) тўғридан-тўғри хорижий инвестицияларнинг бозор ва самарадорликка қаратилган сабаблари устун эканлигини топдилар, аммо ресурслар излаш кам аҳамиятли бўлган. Ким ва Ку (2010) Япониянинг Корея ва Хитойга киритилган тўғридан-тўғри хорижий инвестициялари ҳаракатини таҳлил қилиб, технологияни ўзлаштириш учун стратегик активларга йўналтирилган тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар ҳам мавжудлигини таъкидлашган. Анвар ва ҳаммуаллифлар (2021) инвестиция киритиш учун бозор ва ресурслар излаш омиллари асосий аҳамиятга эга эканлигини, бозор излашдан кўра ресурсларга етишиш омиллари мамлакатларга киритилган тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар учун кўпроқ жалб этувчи бўлганини кўрсатдилар. Коффи ва ҳаммуаллифлар (2023) тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар кириши учун ресурслар ва бозор излаш омилларининг ўрнини таҳлил қилдилар. Гана учун асосан ресурсларга етишиш ва бозор имкониятлари аҳамиятли эканлиги кўрсатилган. Бу манбалар турли мамлакатлар ва тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар турларига қараб бозор, ресурс ва самарадорлик излаш сабабларининг қанчалик аҳамиятли эканлигини кўрсатади. Инвестицион муҳит инвестиция даражаси, фирма фаолияти ва иқтисодий ўсишга таъсир қилувчи институтлар ва шарт-шароитларни ўз ичига олади. Асосий компонентларга макроиқтисодий барқарорлик, мулк ҳуқуқи, инфратузилма ва тартибга солувчи муҳит киради. Доллар ва бошқаларга (2005) кўра, қулай инвестиция муҳити, хусусан, самарали инфратузилма ва тартибга солувчи тўсиқларнинг камайиши билан Бангладеш, Хитой ва Ҳиндистон каби ривожланаётган мамлакатларда фирма унумдор