ВЛИЯНИЕ МЕР НАЛОГОВОЙ ПОЛИТИКИ В 2024 ГОДУ НА ДОХОДЫ ГОСУДАРСТВЕННОГО БЮДЖЕТ

Аннотация

The efficiency of tax policy measures for 2024 and analysis of budget revenues performance for 9 months of 2024 are given in this article. Also, based on international experiences and analysis in this sphere scientific-practical conclusions and proposals were developed. Keywords: tax policy, tax exemptions, tax administration, direct taxes, indirect taxes, resource taxes, non-tax payments. X SON - OKTABR, 2024 449-445496 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr www.e-itt.uz Кириш. Давлат бюджети даромадлари тўғрисида сўз кетганда, доим унинг икки қарама- қарши томонлари борлиги маълум. Давлат хазинасига катта маблағ тушиши турли лойиҳаларни амалга ошириш учун кенг имкониятларни англатса, аксинча бу кўп маблағ солиқ тўловчилар даромади ҳисобидан шаклланиши иқтисодиётда қўшимча хусусий инвестицияларга салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Шундан келиб чиқиб, юртимизда олиб борилаётган ижтимоий-иқтисодий ислоҳотлар, бир томондан, давлат бюджети даромадларининг мустаҳкам базасини таъминлашни, иккинчи томондан эса, солиқ юкини максимал даражада камайтиришни талаб қилади. Давлат бюджети даромадлари давлатчиликнинг атрибути ҳисобланар экан, ҳар доим ва ҳар бир мамлакатда уларни шакллантириш долзарб масалалардан бири бўлиб келган. Давлат бюджети даромадлари миллий даромадни жамият аъзолари ўртасида қайта тақсимланадиган қисми ҳисобланади, ўз функциялари орқали иқтисодиётда муҳим вазифаларни бажарилишининг молиявий манбаси бўлиб хизмат қилади. Бошқача айтганда, давлатнинг молиявий ресурслари давлатга юклатилган функциялар бажарилишида ҳамда ижтимоий-иқтисодий ислоҳотларни ўтказишдаги асосий молиявий дастакдир. Шу билан бирга, давлат хазинасига маблағларни тушириш солиқ- божхона сиёсатини ҳамда солиқ маъмурчилигини оқилона ва самарали ташкил этиш орқали амалга оширилиши талаб қилинади. Республикамиздаги ислоҳотлар, янгиланишлар ҳамда очиқлик сиёсати, аҳоли турмуш фаровонлиги даражасининг ошиб бораётганлиги, иқтисодиётнинг реал секторидаги муваффақиятларда, ҳеч муболағасиз, солиқ-божхона ислоҳотларининг ўрни беқиёс, деб айтсак хато бўлмайди. Адабиётлар шарҳи. Россиялик иқтисодчи олима Кадомцева (2009) ёзишича, давлатнинг иқтисодий сиёсати кўрилаётган чораларнинг иқтисодий самаралари, ижтимоий адолатга мос келиши ҳамда индивиднинг эркинлиги инобатга олиниши керак. Индивидларнинг манфаатлари эса табиий равишда бир-бирига зид бўлиши мумкин, шу ўринда давлат ўзининг турли воситалари ёрдамида шу манфаатларни кам даражада зарар кўрадиган ва максимал қондирадиган нуқтани топади. Каплов (2008) ўз тадқиқотларида давлат бюджети даромадларини шакллантиришда, давлат бюджетининг харажатларига молиявий манба таъминлашдан ташқари, турли хил иқтисодий вазифалар, масалан иқтисодий нобарқарорликларни тўғрилаш кўзда тутилади. Шу ўринда, яна бир иқтисодчи олим Давид Ромернинг (2012) ўз тадқиқотларида, давлат олдида бюджетни “солиқлар орқалими ёки облигация чиқарибми?” тўлдириш афзаллигини таҳлил қилиб чиққан. Шунингдек, олимнинг шу китобида давлат харажатларини қоплашда солиқлар ва қарзни танлаш бўйича Ricardian Equivalence Debate баҳсини назарий маълумотлар ва математик формулалар ёрдамида кўрсатиб берган. Свенсон ва Мууре (1987) солиқ сиёсатини нафақат иқтисодиётнинг қисман даражада таҳлил қилиш орқали белгилаш, балки умумий мувозанатга қандай таъсир кўрсатишидан келиб чиқиб баҳо берилиши керак деган ғояни илгари суришиб, давлат бюджети даромадларини шакллантиришда Input-Ouput моделини қўллашга доир амалий таҳлиллар келтирган. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. 2024 йил 9 ойлигида Давлат бюджети даромадлари 193,6 трлн сўмни ташкил этиб, 2023 йилнинг мос даврига нисбатан 30,7 трлн сўмга (+18,9 %) кўп бўлди. Жумладан: – Солиқ қўмитаси томонидан 142,3 трлн сўм (жами тушумга нисбатан 73,5%); 450 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr www.e-itt.uz – Божхона қўмитаси томонидан 44,9 трлн сўм (жами тушумга нисбатан 20.7%, шундан ҚҚС бўйича ўзаро ҳисобга олинган сумма 4,9 трлн сўм) шакллантирилди. – Бошқа даромадлар ва солиқ бўлмаган тушумлар 29,0 трлн сўмни ташкил қилди ҳамда 2024 йил 9 ойлигида қўшилган қиймат солиғидан манфий фарқни қоплаш учун солиқ тўловчиларга 21,9 трлн сўм миқдорида (2023 йилнинг мос даврига нисбатан 6,4 трлн сўм кўп) қўшилган қиймат солиғи ва 698,4 млрд сўм миқдорида кеш-бек суммалари қайтариб берилди. 193,6 162,9 147,1 10,7% 18,9% 2022 йил 9 ойлик 2023 йил 9 ойлик 2024 йил 9 ойлик 1-расм. 2022-2024 йилларнинг 9 ойлиги бўйича Давлат бюджети даромадлари динамикаси (трлн сўм) Маҳаллий бюджетларда 2024 йилнинг 9 ойлигида жами 2,0 трлн сўм (ўтказиб бериладиган даромад билан бирга) қўшимча даромад шаклланди. 2023-yil 2024-yil 20,9% 21,0% 31,6% 33,1% 12,2% 13,7% 35,3% 32,2% Бев осита солиқлар Би лвосита солиқлар Рес урс солиқлари Бош қа даромадлар 2-расм. 2023-2024 йилларнинг 9 ойлигида давлат бюджети даромадлари тузилмаси 451 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr www.e-itt.uz Жумладан, Тошкент шаҳри 620 млрд сўм, Тошкент вилояти 227 млрд сўм, Самарқанд вилояти 193 млрд сўм, Фарғона вилояти 149 млрд сўм, Н