ОЦЕНКА УРОВНЯ ЭФФЕКТИВНОСТИ СТРУКТУРЫ МАЛОГО БИЗНЕСА В УЗБЕКИСТАНЕ ПО ВИДАМ ЭКОНОМИЧЕСКОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ

Аннотация

In this article, the circumstances encouraging to go beyond the limits of objective market laws in the formation of the structural structure of small business are identified, and the author's method of evaluating the level of efficiency of the structural structure of small business by types of economic activity is developed. The level of profitability of small business in Uzbekistan according to the types of economic activity was determined, and the level of efficiency of the structural structure was evaluated according to the types of economic activity of small business in Uzbekistan. Keywords: small business, specialization, network, structural structure of small business, evaluation of the level of efficiency of the structural structure of small business by types of economic activity. Кириш. Иқтисодиётнинг йирик ва ўрта секторига нисбатан кичик тадбиркорликнинг таркибий тузилмаси кўпроқ бозор механизми таъсири остида шаклланади. Яъни, кичик тадбиркорлик фаолиятидаги хўжалик юритиш эркинлиги, фаолиятнинг мослашувчанлиги ва рақобатга асосланганлиги, иқтисодий манфаатдорлик тамойилининг устуворлиги каби хусусиятлар тадбиркорларни нисбатан кўпроқ фойда келтирадиган фаолият тури билан шуғулланишга ундайди. Шунга кўра, тўлиқ бозор муносабатлари тамойилларининг амал қилиши шароитида кичик тадбиркорлик таркибий тузилмаси иқтисодий фаолият турларининг рентабеллик даражасига мувофиқ ҳолда шаклланади, деган назарий қоидани илгари суриш мумкин. Тадқиқот методологияси. Асосии илмии -назарии қоидаларни ишлаб чиқишда илмии абстракциялаш, таҳлил ва синтез, индукция ва дедукция, статистик гуруҳлаш, монографик тадқиқ этиш, таққослаш каби илмии тадқиқот усулларидан фои даланилган. Адабиётлар таҳлили. Кичик тадбиркорлик фаолиятини ривожлантиришда тармоқ бу и ича ихтисослашув жарае ни таъсирининг назарии ва амалии масалалари МДҲ мамлакатлари олимларидан Раи зберг (2004), Лозовскии , Азоев, Поршнев (2011), Стародубцева, Маркова (2018), Ширапов (2015), Абдибеков, Беделбаева (2016), Пиньковецкая (2017), Степанова, Савицкии (2019), Кошелев, Черкасовларнинг илмии асарларида у з аксини топган. Кичик тадбиркорлик фаолияти ривожланишида ихтисослашув жараёнлари билан боғлиқлигининг умумий жиҳатлари ўзбекистонлик олимлардан Абдуллаев (2001), Каримов, Самадов (2021), Эргашев, Юлдашев, Аликулов (2022), Ходжаев, Эргашходжаева (2014), Ғойибназаров, Ахмеджанов ва бошқаларнинг ишларида баён этилган. Шварц, Шатохин, Анциферова (2020) томонидан минтақа тармоқ ихтисослашуви кўрсаткичларини баҳолаш услуби ишлаб чиқилган. Кичик ва ўрта тадбиркорликнинг таркиб топган тузилмасини тадқиқ этиш тадбиркорлик тузилмасидаги ва улардаги ишловчилар сонининг тегишли равишда ҳар бир фаолият турига тўғри келувчи улушини кўриб чиқишга асосланади. Россияда кичик таркибий тузилманинг ўзгариши таҳлили Рябцев (2001) индексидан фойдаланган ҳолдаги тузилмавий ўзгаришларнинг аҳамиятлилик даражасини баҳолашни ўз ичига олади. 422 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, sentyabr www.e-itt.uz Зайцев (2007) кичик тадбиркорлик фаолиятида ихтисослашув жараёнларига меҳнат тақсимоти ва ишлаб чиқариш фаолиятининг концентрацияси ифодаси сифатида ёндашиб, қуйидагича таъриф берган. “Ихтисослашув - меҳнат тақсимотига асосланган ишлаб чиқаришни ташкил этиш шакли. Ихтисослашган цех, участка, яхлит корхоналарни барпо этиш орқали намоён бўлиб, предмет, деталлар, технологиялар бўйича гуруҳланиши мумкин”. Аммо, мазкур олимлар ишларида кичик бизнеснинг иқтисодий фаолият турлари бўйича таркибий тузилманинг самарадорлик даражасини баҳолаш етарли даражада очиб берилмаган. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Юқорида, тўлиқ бозор муносабатлари тамойилларининг амал қилиши шароитида кичик тадбиркорлик таркибий тузилмаси иқтисодий фаолият турларининг рентабеллик даражасига мувофиқ ҳолда шаклланади, деган назарий қоидани илгари сурган эдик. Бироқ, амалда тадбиркорлик фаолиятининг мутлақ бозор қонунларига мувофиқлигини таъминлаб бўлмайди. Бу ўринда, кичик тадбиркорлик таркибий тузилмасининг шаклланишида объектив бозор қонунлари чегарасидан чиқишга ундовчи қуйидаги ҳолатларни санаб ўтиш мумкин: 1) оммавий, серияли ва автоматлаштирилган ишлаб чиқариш линияларини қўллаш имкониятининг чекланганлиги. Яъни, кичик тадбиркорлик субъектлари фаолият кўламининг торлиги уларнинг ишлаб чиқариш жараёнида оммавий, серияли ва автоматлаштирилган ишлаб чиқариш линияларини қўллаш имкониятини чеклаб, бунинг натижасида тегишли иқтисодий фаолият тури салмоғининг нисбатан пасайишига олиб келади; 2) ишлаб чиқариладиган маҳсулот ёки кўрсатиладиган хизмат турининг ноёблиги даражаси. Яъни, айрим кичик тадбиркорлик субъектлари ноёб маҳсулот ёки хизмат тури (масалан, қўл меҳнатига асосланган ҳунарлар – заргарлик, каштадўзлик, гиламдўзлик, таббий гиёҳлардан доривор воситалар ишлаб чиқариш, асори-атиқаларни тиклаш ва ҳ.к.)га ихтисослашган бўлиб, улар иш кўламининг у қадар оммалашмаганлиги ишлаб чиқариш ҳажмидаги салмоғининг паст даражасига сабаб бўлади; 3) муайян иқтисодий фаолият тури билан шуғулланиш учун махсус рухсат (лиценз