ПОКАЗАТЕЛИ ЭКОНОМИЧЕСКОЙ ЭФФЕКТИВНОСТИ ТОРГОВЫХ ПРЕДПРИЯТИЙ, ПОРЯДОК РАСЧЕТА И ВОПРОСЫ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ

Аннотация

This article notes the problems in the field of trade today. Economists' approaches to the concept of economic efficiency are analyzed. 8 key indicators of economic efficiency presented in foreign sources were analyzed on the example of a trading company. Based on the analysis of sources, economic efficiency indicators are divided into five groups and a system of 27 indicators has been developed. The implementation of these proposals is an important factor in finding opportunities to increase the economic efficiency of commercial enterprises. Keywords: efficiency, economic efficiency, profitability indicators, KPI indicators of efficiency, net profit, turnover Кириш. Савдо бевосита ижтимоий меҳнат тақсимоти натижасида товар ишлаб чиқаришни ва товар муомаласи, айирбошлашни вужудга келиши билан боғлиқ жараёндир. Шу боис, савдонинг қанчалик даражада ривожланганлиги ишлаб чиқариш ва айрибошлаш жараёнини миқдори ва ҳажмини белгилаб беришда муҳим омил ҳисобланади. Савдо обороти мамлакатнинг иқтисодий ривожланишини белгилашда ҳам асосий кўрсаткичдир. Статистика агентлигининг маълумотларига кўра “2023 йилнинг январь-декабрь ойларида Ўзбекистонда ташқи савдо айланмаси (ТСА) 62,6 миллиард долларни ташкил этди ва 2022 йилнинг шу даврига нисбатан 12,1 миллиард долларга ёки 23,9 фоизга ўсди. Умумий савдо айланмасидан экспорт 24,4 млрд долларни (2023 йилнинг январь- декабрь ҳолатига кўра 23,8 фоизга ўсиш қайд этилган), импорт эса 38,1 миллиард долларни (24% га ўсиш) ташкил этди. Натижада ТСА сальдоси манфий бўлиб чиқди ва 13,7 миллиард долларни ташкил қилди.”65 Ушбу савдо айланмаси кўрсаткичлар мамлакат иқтисодиётининг асосий лакомативи эканлигидан далолат беради. Мамлакатимизда савдони ривожлантириш учун катта аҳамият қаратилмоқда. “Ўзбекистон -2030” стратегиясида: “Шаҳарсозлик лойиҳалари асосида зарурий инфратузилмаси мавжуд ва аҳоли гавжум бўлган кўчаларнинг 233 мингта бўш ер майдонларини аукцион савдоларига чиқариш орқали савдо, маиший, сайилгоҳ ва кўнгилочар хизматларини ривожлантириш; Ўрта ва йирик шаҳар марказларида хизмат кўрсатишга ихтисослашган марказий кўчаларни ташкил этиш орқали 36 мингта савдо ва сервис объектларини ташкил этиш; «Янги Ўзбекистон» массивларида ва халқаро автомобиль йўллари бўйида 6 мингта савдо ва сервис объектларини қуриш. Етакчи лойиҳа ташкилотларини жалб қилиб, бозорларни замонавий, қулай барча хавфсизлик талабларига жавоб берадиган савдо комплексларига айлантириш”66 вазифаларининг қўйилиши ҳам соҳани ривожлантиришда муҳим омил бўлиб хизмат қилмоқда. Соҳага доир дарсликларда (2018) савдо деганда, “биринчидан, товарларни сотиш билан боғлиқ бўлган хўжалик алоқалар ва товар айирбошлаш жараёнида вужудга келадиган иқтисодий муносабатларни англатади; - иккинчидан, иқтисодиёт тармоғи сифатида ижтимоий меҳнат тақсимоти натижасида мустақиллашган савдо корхоналари мажмуаси” тушунилиши қайд этилган. Ушбу таърифда савдо соҳасининг товар айирбошлаш жараёнида юзага келадиган 65 https://sputniknews.uz/20240123/ozbekistonn-tashqi-savdo-aylanmasi-42169695.html 66 “Ўзбекистон-2030” стратегияси. https://lex.uz/ru/docs/6600413 389 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, sentyabr www.e-itt.uz иқтисодий муносабатлар ҳамда савдо корхоналарининг мажмуаси сифатида тавсифланганлиги эътиборлидир. Бугунги кунда иқтисодиётнинг муҳим тармоғи сифатида савдо саҳасида қандай муаммолар мавжуд, уларни ҳал қилишнинг йўллари нималардан иборат деган саволлар долзарб ҳисобланади. Ушбу муаммоларга қуйидагиларни киритиш мумкин: - савдо ва сервис хизматлари сифати ҳамда савдо маданиятининг пастлиги, уни жаҳон стандартлари даражасига олиб чиқиш зарурияти; - савдо корхоналарини юқори технологик асбоб-ускуналар ва жиҳозлар билан таъминлаш, улардан самарали фойдаланиш; - савдо корхоналарининг аҳоли даромадларини қамраб олиш кўрсаткичининг пастлиги, аҳолига, жумладан бир кишига кўрсатилаётган товар айланмаси ҳажмининг пастлиги; - савдо корхоналари фаолиятини рақамлаштириш, ахборот технологиялардан кенг фойдаланиш, дастурий таъминот масалаларининг етарли даражада йўлга қўйиш; - савдо корхоналар фаолиятини молиялаштиришнинг илғор технологиялари, инвестициялар жалб қилишнинг самарали воситаларидан фойдаланиш; - савдо корхоналарида бухгалтерия ҳисоб-китоб ишлари, савдо корхонасида тушумларни ўз вақтида қайд қилиш ва ҳисобларда акс эттириш, кўрсатилаётган аутсорсинг хизматларини халқаро стандартлар даражасида ташкил этиш; - савдода яширин иқтисодиёт ҳиссасининг катталиги, савдода адолат, ҳаққонийлик, софлик, ҳалоллик, тарозининг тўғрилиги таъминлаш, мижозни алдамаслик ва хиёнат қилмаслик каби юксак қадриятларнинг устуворлиги етарли даражада таъминланмаганлиги, савдода самарали рағбатлантирувчи механизмлар жорий этиш масалалари; - савдода нархлаштиришнинг замоний механизмлари жорий этилмаганлиги, нархни назорат қилиш сустлиги ҳамда нархларни шакллантиришнинг адолатли тизимини йўлга қўйиш; - қишлоқ савдосининг шаҳар савдосидан орқада эканлиги, айрим қишлоқларда дўконларнинг йўқлиги, узоқ жойларда қишлоқ савдоси билан шуғулланадиган коопера