«SAYATXAN HÁMRE» DÁSTANINIŃ SÓZLIK QURAMINDAǴI OǴUZ TILINIŃ ELEMENTLERI

Аннотация

In this article, the elements of the Oguz language in the epic "Sayatkhan Hamre" are studied, divided into several thematic groups. Key words: Abstract meaning, words denoting parts of the human body, words denoting kinship relations, lexemes related to time and measurement units, general concepts. ЭЛЕМЕНТЫ ОГУЗСКОГО ЯЗЫКА В ЛЕКСИКЕ САГИ О «САЯТХОН ХАМРЕ» Аннотация. В данной статье изучаются элементы огузского языка в эпосе «Саятхон Хамре», разделенные на несколько тематических груп. Ключевые слова: Абстрактное значение, слова, обозначающие части тела человека, слова, обозначающие родственные отношения, лексемы, связанные со временем и единицами измерения, общие понятия. Dástanlar xalıq awızeki dóretpeleriniń eń kólemli hám eń quramalı túri ekenligi belgili. Dástanlarda xalıqtıń turmıs-tirishiligi, etnografiyası, tarıyxı da sóz boladı. Hár qanday xalıq qońsılas xalıqlar menen ekonomikalıq hám mádeniy baylanısta boladı. Sonlıqtan da, xalıq dástanlarında ózlesken sózlerdiń qollanılıwı tábiyiy qubılıs bolıp esaplanadı. Qaraqalpaq xalqı ázelden ózbek, qazaq, túrkmen xalıqları menen dos hám sıbaylas jasap kiyatır. Bul xalıqlardıń tilleri túrkiy tiller toparına kiredi hám olardıń jasaw shárayatı da, etnografiyası da, úrp-ádet dástúrlerinde óz-ara jaqınlıq seziledi. Kóbinese, bul jaqınlıq atı atalǵan tuwısqan xalıqlardıń ádebiy miyrasında kórinedi. Bul xalıqlardıń bir regionda bir-biri menen qońsılas jasap, hár qıylı tarawlarda baylanıs jasawı olar arasındaǵı mádeniy baylanıslardıń kúsheyiwine, rawajlanıwına sebepshi bolǵan. 1268 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10 Folklordı izertlewshi ilimpazlardıń tastıyıqlawı boyınsha, qaraqalpaqlar arasında xalıq dástanlarınıń kóplep dóreliwi hám taralıwı XVIII-XIX ásirlerge tuwra keledi.1 Mine, usı dáwirlerde túrkmen baqsıları arqalı qaraqalpaqlar arasına «Sayatxan Hámre» dástanı keńnen taralǵan. Bul tuwralı qaraqalpaq ilimpazları oǵada bahalı pikirler aytqan.2 Sonday-aq, dástanlardıń taralıwı xalıq arasında qıssaxan hám kátiplerdiń payda bolıwı menen tıǵız baylanıslı. Usı dástan tilinde oǵuz elementleriniń ushırasıwı joqarıdaǵı pikirlerimizdiń dáliyli bolıp xızmet etedi. Qaraqalpaq xalıq dástanı bolǵan «Sayatxan Hámre» dástanınıń sózlik quramında oǵuz tilleriniń elementleri ushırasıwı tiykarınan bul dástannıń qaraqalpaqlar arasında sonday-aq, basqa túrkiy xalıqlarǵa ázerbayjan hám túrkmen xalıqları arqalı taralǵanlıǵı menen belgilenedi. Folklorshı ilimpazlardıń tastıyıqlawı boyınsha, bul dástannan basqa da liro-epikalıq dástanlardı qaraqalpaq baqsıları túrkmen baqsılarınan úyrenip, qaraqalpaqsha milliy versiyaların dóretken. Solay bolsa da, dástanlardıń sózlik quramında oǵuz elementleri belgili dárejede saqlanıp qalǵan. Bunday sózlerdiń kópshiligi túrkiy xalıqlarında óz sıńarlarına iye bolıp keledi, ayırımları oǵuz toparlarındaǵı xalıqlarǵa tán bolıp tabıladı.3 Solay etip, bul dástanlardıń qaraqalapaqlar arasında keńnen tarqalıwı sol dáwirdegi mádeniy baylanıslardı kórsetedi. Dástanlardıń sózlik quramında oǵuz elementleriniń saqlanıwı leksikamızda ózlesken sózlerdiń payda bolıwına tiykar jaratadı. Bul jumısımızda dástannıń sózlik quramındaǵı oǵuz tilleri elementlerin tómendegidey tematikalıq toparlarǵa bólip úyreniwge háreket ettik: 1.Adam múshelerin hám tuwısqanlıq qarım-qatnastı ańlatatuǵın sózler «Sayatxan Hámre» dástanında adam múshelerin hám tuwısqanlıq qarım-qatnastı ańlatatuǵın sózler kóplep ushırasadı. Bul topardaǵı sózlerdiń jiyi qollanılıwı usı xalıq dástanlarınıń ideya-tematikalıq mazmunına da baylanıslı boladı. Óytkeni bul dástanlar adamlardıń turmıs- tirishiligi, ayralıq sezimleri hám basqa da tuyǵı-sezimlerin keńnen sáwlelendiredi. Atalǵan dástannıń sózlik quramında adam múshelerin hám tuwısqanlıq qarım-qatnastı ańlatıwshı oǵuz tilleri elementlerin tallap qaraǵanımızda, qaraqalpaq xalqı ádebiy tiline az bolsa da jaqınlıǵın bayqawǵa boladı. Bul XIX ásirde hám XX ásirdiń basında Orta Aziyada keń qollanılǵan eski túrkiy jazba til esaplanatuǵın shaǵatay tiliniń tásiri bolsa kerek. Dástanlarda ushırasatuǵın bul topardaǵı sózler qaraqalpaq klassik shayırları Ájiniyaz Qosıbay ulı, Berdaq Ǵarǵabay ulınıń dóretpelerinde de ushırasadı. 1 Максетов К., Тажимуратов А. Каракалпак фольклоры. Нокис, 1979, 250-бет 2 Дaукараев Н. Шыгармалардын толык жыйнагы. 2-том. Нокис, 1977, 87-бет; Айымбетов К. Халык даналыгы. Нокис, 1988, 103-бет. 3 Максетов К., Тажимуратов А. Каракалпак фольклоры. Нокис, 1979, 250-бет 1269 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10 Bunday uyqaslıqlar sol dáwirdegi qońsılas xalıqlar arasındaǵı mádeniy hám ádebiy baylanıslarınan dárek beredi. Sonıń menen birge, hár qanday tildiń sózlik quramında ózlesken sózlerdiń payda bolıwına belgili dárejede tásir kórsetedi. A) Adam múshelerin ańlatıwshı sózler «Sayatxan Hámre» dástanı túrkmen baqsıları tárepinen qaraqalpaq baqsılarına, qaraqalpaq xalqına keńnen taralǵan. Bul dástandı qıssaxanlar, qaraqalpaq jıraw-baqsıları úyrenip milliy nusqaların payda etken. Sonlıqtan d