IV-VIII АСРЛАРДА ЧАҒОНИЁНДА СИЁСИЙ ВА ИЖТИМОИЙ-ИҚТИСОДИЙ ҲАЁТ

Аннотация

This article examines the socio-political and economic situation of Chaganian, the first medieval state. Chaganian was located in a favorable natural and geographical area, and was also a rich province. Therefore, in medieval sources, one can find a lot of information about the administrative and management system of the Chaganian state, its socio-political situation, its diplomatic and trade relations with neighboring countries Keywords: Nakshi Rustam, Kushans, Hephthalites, Shapur I, Kushanshahr, Varahran I, Termez, Kidolo, Tokharistan. ПОЛИТИЧЕСКАЯ И СОЦИАЛЬНО-ЭКОНОМИЧЕСКАЯ ЖИЗНЬ ЧАГАНИАНА В IV-VIII ВЕКАХ. Аннотация. В статье описывается общественно-политическое и экономическое положение государства Чагания в эпоху раннего средневековья. Чаганиян был богатым регионом, к тому же располагался в благоприятной природно-географической зоне. По этой причине в источниках средневекового периода можно найти много сведений об административной и системе управления Чаганского государства, общественно- политическом положении, его посольстве и торговых связях с соседними странами. Ключевые слова: Накши Рустам, кушаны, эфталиты, Шапур I, Кушаншехр, Варахран I, Термиз, Кидоло, Тохаристан. Чағониён қулай табиий-географик ҳудудда жойлашиш билан бирга, бой вилоят ҳам эди. Шу сабаб ўрта асрлар даври манбаларида Чағониён давлатининг маъмурий-бошқарув тизими, ижтимоий-сиёсий аҳволи, унинг қўшни мамлакатлар билан олиб борган элчилик ва савдо-сотиқ муносабатлари ҳақида кўпгина маълумотларни учратиш мумкин. Бизга қадар етиб келган ёзма хабарлар билан бир қаторда археологик маълумотлар ҳам Чағониённинг ўрта асрлар давридаги ижтимоий-сиёсий ва маданий ҳаёти ҳақидаги тасаввурларимизни бойитишга хизмат қилади. 7 00 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Милодий III аср ўрталарида Кушонлар империяси оғир ижтимоий-сиёсий инқирозга дуч келди. Бир томондан, мамлакатдаги ички низолар давлатни кучсизлантириб қўйган бўлса, иккинчи томондан, сосонийлар Эрони ўз тазйиқини тобора кучайтириб бормоқда эди. Охир-оқибат сосонийларнинг қўли баланд келди. 262 йилда Шопур I нинг Нақши Рустамдаги Кааба-йе Зардуштда ёздирган ғалаба битигида Кушоншаҳрдан то Пешоваргача, Турон, Кеш, Сўғд ва Шошистон ўлкалари босиб олинганлиги қайд этилади1. Сосонийларнинг ҳарбий юришлари Шимолий Бақтрияга ҳам салбий таъсир кўрсатди. Жумладан, Термиздаги Қоратепа будда ибодатхонаси инқирозига сосонийларнинг босқини сабаб бўлиши мумкин. Чунки, қазишмалар вақтида ибодатхона ҳовлиларидан биридаги токчада, шошилинч тарзда хом ғиштдан қурилган оташкада топилган, унинг ўрнида илгари маҳобатли будда ҳайкали бўлган. Бу ерда буддавийлик ибодатхонасини зардуштийлик ибодатхонасига айлантириш ҳаракатлари кузатилади 2. Шунга ўхшаш ҳолат Чағониён шаҳарларида ҳам рўй берган. Холчаён ва Далварзинтепа сингари шаҳарларда тушкунлик аломатлари сезилади. Босиб олинган ерларда сосонийларга қарам Кушоншаҳр (Кушон шоҳлиги) ташкил этилган. Унинг таркибига Чағониён ерлари ҳам кирган. Кушоншаҳрнинг асосий ерлари Тохаристонда бўлиб, Термиздан то Пешоваргача бўлган ҳудудларни ўз ичига олган эди. Вилоятни кушон-сосоний ҳукмдорлар бошқаришган. Ўрта Осиёдан ўтувчи барча савдо йўлларини назорат қилиш кушон-сосоний ҳокимлари бўйнига юкланган эди. Балхнинг ўзида сосоний подшолари – Варахран I (273-276) ва Нарс (293-302) тангалари зарб қилинган3. Шу билан бирга, кушон-сосоний ҳокимларга олтин ва мис тангалар зарб қилиш ҳуқуқи берилган. Улар ўз пулларини кушонлар стандарти асосида зарб қилишган. Негаки, Ҳиндистон билан савдо алоқалари мустаҳкам бўлиб, у ерда ҳали кушонлар давридаги танга зарб қилиш анъаналари ўз аҳамиятини йўқотмаган эди4. Археологик манбалар ва нумизматик материалларга қараганда, Бақтрия- Тохаристонда сосонийлар ҳукмронлиги мустаҳкам бўлмаган5. Сосоний тангаларининг зарб қилиниши мунтазам давом этмаган. IV аср ўрталарига келиб, шимолдан келган кўчманчи кидарий қабилалари сосонийларнинг Бақтрия-Тохаристондаги ҳукмронлигига чек қўяди6. Жумладан, хитой йилномаси «Бей-ши»да хабар қилинишича, юэчжилар ҳукмдори жужанлар ҳужумидан безор бўлиб, ўз саройини Боло (Балх) шаҳрига кўчиради. Шундан сўнг довюрак юэчжи ҳукмдори Цидоло (Jiduoluo) ўз қўшинлари билан катта тоғлардан ўтиб, Шимолий Ҳиндистонга ҳужум қилди ва Гантолодан шимолдаги бешта давлатни ўзига бўйсундирди. «Бей-ши»даги бошқа маълумотда ёзилишича, Катта юэчжи ҳукмдори Кидолу 1 Third Century Iran Sapor and Kartir. By Martin Sprengling. Prepared and distributed at the Oriental institute university of Chikago. Chikago, 1953. –P. 7, 14. 2 Ставиский Б.Я. Кушанская Бактрия. –Б.176. 3 Nikitin A.B. Notes on the Chronology of the Kushano-Sasanian Kingdom // Coins, Art and Chronology. Wien, 1999. –P. 259-263. 4 Brunner Christopher. Geographical and Administrative divisions: Settlements and Economy // The Cambridge History Of Iran: Volume 3 (2). The Seleucid, Parthian, and Sasanian periods. Edited by Ehsan Yarshater. Cambridge: Cambridge University Press. 1