TARIXIY ASARLAR BILIM O‘RNI VA MAQOLLARNING IBRATLI JIHATI

Аннотация

The importance of historical works and the role of folk wisdom in historical works with a national form. The emergence of folk proverbs in the life of the nation and their educational aspects. The characteristic features of the proverb are revealed, such as the fact that it is a concise and clear statement of thoughts, grammatically and logically complete meaningful wise expressions, and that the proverb has a deep historical and national character and occupies an important place in the life of the people. Keywords: Devan, proverb, wisdom, historical, national and artistic work. ИСТОРИЧЕСКИЕ ТРУДЫ — ЭТО МЕСТО ЗНАНИЙ, А ПОСЛОВИЦЫ — ПОУЧИТЕЛЬНЫ Аннотация. Значение исторических произведений и роль национальной мудрости в исторических произведениях. Возникновение и воспитательные аспекты народных пословиц в жизни народа. Характерными чертами пословиц являются краткие и ясные выражения народного устного творчества, мудрые фразы, имеющие грамматический и логический смысл, пословицы имеют глубокий исторический и национальный характер и занимают важное место в жизни народа. Ключевые слова: Девон, пословица, мудрость, историческое, национальное и художественное произведение. Necha asrki insoniyat yashab kelmoqda. Tarixga nazar tashlasak inson fikratining yuksak cho‘qqisi bo‘lgan badiiy namunalarga yuzlanamiz. Badiiy namunalar esa xalq tomonidan 513 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10 yaratiladi. Xalq tomonidan yaratilgan madaniy merosning yaxlit mohiyati, shubhasiz, o'sha xalqning ma’naviyatini tashkil etadi. Har bir xalqning og‘zaki yoki yozma boyligi mavjud. Og‘zaki va yozma ijodga xalqning umummilliy qadryatlari, tarixda asosli belgilari. Xalq xotirasida o‘chmas bo‘lib saqlanib qolgan, inson ongida chuqur ildiz otgan eposlari milliy shakllarni belgilab beradi. Olis tarixga guvoh bo‘lgan badiiy manbalar bor. Ana shu badiiy namunalar millat hayoti tasvirlaydi. Davriy nuqtayi nazardan keng va asosli yoritilgan badiiy adabiyot namunalarini misol qilishimiz mumkin. “Devoni lug‘atit turk”, “Qutadug‘u bilig”, “O‘tkan kunlar” “Kecha va kunduz” va boshqa ko‘plab asarlarda hayotning realligi aniq ko‘rsatilgan. Asrlar davomida to‘plangan, madaniy merosning ajralmas qismini tashkil etuvchi, bu asarlar ajdodlardan avlodlarga o‘tib kelayotgan badiiy va qadrli manbalardir. Xalq orasida e’zozlanib kelayotgan o‘zbek xalq baddiy meroslari inson tafakkurining rivojida namoyon bo‘layotganiga guvoh bo‘lamiz. Asarlarda mavzu va g‘oyalari turli ko‘rinishda bo‘ladi. G‘oyalar asosida asar mazmuni yoritilib beriladi. Asarlarda mazmun turli bo‘lishi mumkin. Har qanday asarda millatga tegishli bo‘lgan inson hayoti va hayot bilan bo‘g‘liq bo‘lgan atrof muhit yoritib beraladi. Bundan tashqari, ilm manfaati haqidagi to‘rtliklar yoki fardlar ham bevosita yozma adabiyotning mahsulidir, ya’ni ma’lum bir shoir ijodiga mansubdir. Zotan, ilm manfaati haqidagi o‘gitlar Qoraxoniylar davri adabiyotining muhim xususiyatlaridandir: O‘gran aning biligin, Kunda angar bam. Qutqilig‘in taping‘il Qo‘zg‘il kuvaz naru (II, 161- 162) Qo‘ldash bilan yarashg‘il, qarshib adin urdurma, Bek tut yavash taqag‘u suvin yazin adirma (II jild, 18-b.) Agar bilimdon odamga yo'liqsang, har kun unga bor, yaxshi muomala bilan uning ilm-u hikmatlarini o‘rgan, takabburlikni tashla. Qo‘ldosh (suhbatdosh)ingni hurmat qil, yaxshi muomalada bo‘l, qarshilik qilib, uni tashlab, boshqa bilan bo'lma. Uydagi tovuqni boqolmay qochirib yuborib, durrojni boqaman deb ovora bo‘lma. Buningdek ibratli fikrlar “Devoni lug‘atit turk”asarida ko‘p. Asarda keltirilgan maqollardan namunalar: “Erik erpi yag‘lig‘, ermagu bashi qanlig‘” (“Tirishqoqning labi yog‘lik, erinchoqning boshi qonlik”). Bu maqol yalqovlikni tashlashga, g‘ayrat bilan ishlashga undab aytiladi. “Suv ichirmasga sut ber”. U senga yomonlik qilganga ham yaxshilik qil, degan ma’noda ishlatiladi. 514 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10 “O’kuz azaqi bo‘lg‘incha, buzag‘u bashi bo‘lsa yik” (“Ho‘kizning oyog‘i bo‘lguncha, buzoqning boshi bo‘lgan yaxshiroq”). U “mustaqillik bo‘ysunishdan yaxshi” degan ma’noda qo‘llanadi. “Tavg‘ach xanning to‘rqusi telim, tenglamazib bichmas” (“Qoraxitoy) xoqonining ipak gazmoli ko‘p, lekin o‘lchamay kesilmaydi”). Bu maqol ishni boshida puxta o‘ylab qilishga undab, isrofgarchilikka qarshi aytilgan. “Uma kelsa, qut kelar” (“Mehmon kelsa qut kelar”). Bunda «senga mehmon kelsa, u bilan birga baraka, qut-baxt keladi, qo‘noqni yaxshi qarshi oladilar, malol olmaydilar” degan fikr ilgari surilgan. “Qiz kishi savi yo‘rig‘li bo‘lmas” (“Baxil odam obro‘ topmaydi”). Bu maqol odamlarni yaxshi nom chiqarish, saxiy bo‘lish uchun undab aytiladi. “Erdam bashi til” (“Odobning boshi til”). “Tilin tug‘mishin tishin yazmas” (“Til bilan tug‘ilganni, tish bilan yechib bo‘lmas”) Yana shoh asarlarimizdan biri “Qutadug‘u bilig asari” asaridir. “Qutadgʻu bilig” qoraxoniylar hokimiyatining oʻziga xos nazmiy nizomnomasi boʻlib, bu ramziy-timsoliy asar yurt egalari boʻlmish hukmdorlar v