ABU ALI IBN SINO VA UNING FALSAFIY QARASHLARI

Аннотация

this article details the philosophical views of the great philosopher and physician Abu Ali ibn Sina. In the course of the research, with the help of literature analysis and comparative methods, Ibn Sina's views in metaphysics, theory of cognition, ethics and other fields were studied. The results obtained showed that Ibn Sina, with his sermazmun scientific heritage, ranks among the major philosophers of Central Asia, and his works are of great importance not only for his time, but also for later periods. The article analyzes Ibn Sina's views from the point of view of modern philosophical problems and bases their relevance for the present day. 138 SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN MANAGEMENT AND ECONOMY International scientific-online conference Keywords: Abu Ali ibn Sina, philosophy, metaphysics, theory of knowledge, ethics, philosophy of Central Asia, philosophy of Islam Abu Ali ibn Sino (lotincha Avitsenna, 980–1037) butun dunyo tan olgan buyuk faylasuf, tabib va qomusiy olimdir. U nafaqat tibbiyot, balki falsafa, mantiq, astronomiya, matematika, musiqa, she'riyat kabi ko‘plab sohalarda tengsiz asarlar yaratgan. Ibn Sinoning serqirra va boy ilmiy merosi o‘rta asrlar Sharq falsafasining cho‘qqisi hisoblanadi. Ayni paytda, uning qarashlari keyingi davr Yevropa falsafasiga ham katta ta'sir ko‘rsatdi [1]. Bugungi kunda Ibn Sino falsafiy qarashlarini o‘rganish amaliy ahamiyat kasb etmoqda. Negaki, allomaning asarlarida ilgari surilgan g‘oyalar zamonaviy falsafa oldidagi bir qator muammolarni hal etishda muhim asos b o‘lib xizmat qiladi. Jumladan, Ibn Sinoning borliq haqidagi ta'limoti, bilish nazariyasi, axloqiy qarashlari ayni paytda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. USULLAR VA ADABIYOTLAR TAHLILI Maqolani yozish jarayonida Abu Ali ibn Sino hayoti va ijodiga doir bir qator manbalar o‘rganildi. Bular qatoriga Ibn Sinoning o‘z asarlari, jumladan, "Kitob ash-shifo" (Davolash kitobi), "Al-qonun fit-tib" (Tibbiyot qonunlari), "Donishnoma", "Risolai fil-ishq" (Ishq haqida risola) kabilar kiradi [2,3]. Shuningdek, Ibn Sino ijodini tadqiq qilgan mualliflar, xususan, E. Bertels [2], M. Dinorshoev [3], B. Gafurov va A. Kasimjanov [4,5], O. Fayzullaev [4] va boshqalarning ishlari ham o‘rganildi. Bundan tashqari, o‘rta asr musulmon falsafasi va uning vakillari haqida ma'lumot beruvchi tadqiqotlar ham tahlil qilindi. Adabiyotlar tahlili natijasida Ibn Sinoning falsafiy qarashlarini uch yo‘nalishda, ya'ni: 1) borliq haqidagi ta'limot (metafizika); 2) bilish nazariyasi; 3) axloqiy qarashlar tarzida tasniflash mumkin. Quyida har bir yo‘nalish b o‘yicha olingan natijalar batafsil keltiriladi. NATIJALAR Borliq haqidagi ta'limot. Ibn Sino asarlarida borliq masalasi markaziy o‘rin tutadi. Faylasuf o‘zining "Al-ilohiyot" (Metafizika) asarida borliqdagi narsa va hodisalarni ikkiga - "vojibul-vujud" (zaruriy mavjudlik) va "mumkinul- vujud"ga (imkoniy mavjudlik) ajratadi [6]. Vojibul-vujud azaliy va abadiy bo‘lib, o‘z- o‘zidan mavjud. U hech kimga va hech narsaga bog‘liq emas. Aksincha, barcha mavjudotlar Undan kelib chiqadi. Ibn Sino fikricha, vojibul-vujud - bu Alloh, yaratuvchi zot. "Mumkinul-vujud" esa moddiy olamni anglatib, u zaruriy emas, balki imkoniyat sifatida mavjud b o‘ladi [7]. 139 SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN MANAGEMENT AND ECONOMY International scientific-online conference Ibn Sino o‘zining "Najot" (Qutqaruv) asarida mavjudlik masalasini falsafiy tahlil qilishda aql va ruh tushunchalariga katta e'tibor beradi. Aql inson tanasidagi moddiy quvvat, ruh esa ilohiy, g‘ayrimoddiy mohiyatdir. Inson bilan Xudo o‘rtasida faol aql (aql al-fa"ol) vositachi rolini o‘ynaydi [8]. Demak, Ibn Sino borliq masalasini asosan uch bosqichli iyerarxiya tarzida tushunadi: mutlaq haqiqat sifatidagi Yaratguvchi; faol aql; va moddiy mavjudotlar. Bilish nazariyasi. Ibn Sino bilish nazariyasida ham o‘ziga xos yondashuv ilgari suradi. Uning aqidalarida bilim Xudodan insonga "fayz" (nurlanish) shaklida beriladi va inson aqli orqali qabul qilinadi [9]. Biroq bilim olishning dastlabki bosqichi hissiy bilimdir. Sezgilar orqali olingan bilim insonning aqliy faoliyati natijasida tasavvur va tushunchalarga aylanadi. Ibn Sino falsafasida aqliy bilishning ikki turi - nazariy aql va amaliy aql ajratiladi [10]. Nazariy aql dunyoni anglash uchun mo‘ljallangan. Amaliy aql esa insonni faoliyatga undaydi, uning yordamida inson yaxshi va yomonni ajrata oladi. Shu tariqa nazariy va amaliy aql o‘zaro uyg‘unlikda harakat qilib, bilimning yanada mukammalroq bo‘lishini ta'minlaydi. Axloqiy qarashlar. Abu Ali ibn Sino falsafiy qarashlarida axloqiy masalalar muhim o‘rin egallaydi. U o‘z asarlarida axloqiy kamolot, baxt, ezgulik, yovuzlik, adolat kabi mavzularni atroflicha tahlil qiladi. Masalan, "Axloqi Nosiriy" asarida baxtni qo‘lga kiritish uchun inson fazilatlarga ega bo‘lishi, yaxshi xulqli bo‘lishi kerakligini ta'kidlaydi. "Risolai fil-ishq" asarida esa ishqning turli ko‘rinishlari, jumladan, ilohiy ishq haqida so‘z yuritadi. Ibn Sino qarashlarida axloqiy yetukli