INGLIZ TILIDA LEKSIK BIRLIKLARNING ETIMOLOGIK TAHLILI

Аннотация

This article is devoted to the study of etymological analysis of lexical units in English. The study highlights the origin, historical development and variations of words in the vocabulary of the English language. The article presents methods of etymological analysis, a review of literature, an analysis and discussion of the results obtained, and conclusions. The article can serve as a useful resource for researchers, teachers, and students in the field of English lexicology and etymology. Keywords: English, lexical units, etymology, word making, appropriation words, semantic changes Ingliz tili dunyodagi eng keng tarqalgan va ko'p ishlatiladigan tillardan biridir. Uning lug'at boyligi asrlar davomida turli manbalar hisobiga boyib, rivojlanib kelgan. Ingliz tilining leksik qatlamini etimologik jihatdan o'rganish til tarixini, so'zlarning kelib chiqishi va o'zgarishlarini tushunishda muhim ahamiyatga ega [1]. 26 INNOVATIVE RESEARCH IN SCIENCE International scientific-online conference Ushbu maqolada ingliz tilidagi leksik birliklarning etimologik tahlili masalalari ko'rib chiqiladi. Tadqiqotning maqsadi ingliz tili lug'at tarkibidagi so'zlarning kelib chiqishi, tarixiy rivojlanishi va o'zgarishlarini yoritib berishdan iborat. USULLAR VA ADABIYOTLAR TAHLILI Maqolada tavsifiy va qiyosiy-tarixiy metodlar qo'llanildi. Etimologik tahlil uchun etimologik lug'atlar, ilmiy maqolalar va monografiyalar manba sifatida xizmat qildi. Etimologik lug'atlardan "The Oxford Dictionary of English Etymology" [2], "The Etymological Dictionary of the English Language" [3] va "Online Etymology Dictionary" [4] keng foydalanildi. Tadqiqotchilar ingliz tili leksikasining shakllanishida boshqa tillarning ta'sirini o'rgangan. Ayniqsa, lotin, fransuz va skandinav tillari ingliz tiliga ko'plab so'zlarni olib kirgan [5]. Shuningdek, ingliz tilidagi tub so'zlar etimologiyasi ham alohida tadqiq etilgan [6]. NATIJALAR Tadqiqot natijalariga ko'ra, ingliz tilining lug'at tarkibi turli manbalar hisobiga boyib borgan. Bular orasida o'zlashma so'zlar, yangi so'z yasalishi va mavjud so'zlarning ma'no o'zgarishlari asosiy o'rin tutadi. Ingliz tili lug'atida lotin, fransuz, skandinav va boshqa tillardan o'zlashtirilgan so'zlar salmoqli qismni tashkil qiladi. Masalan, "accompany" (hamroh bo'lmoq) so'zi fransuz tilidagi "accompagnier", "admire" (hayratlanmoq) esa lotin tilidagi "admirari" so'zlaridan olingan [2]. Prefikslar va suffikslar yordamida yasama so'zlar hosil qilish ingliz tilining so'z boyligini oshirishning samarali usullaridan biri hisoblanadi. Masalan, "pre-" prefiksi orqali "preheat" (oldindan isitmoq), "-ness" suffiksi yordamida esa "happiness" (baxt) kabi so'zlar yasalgan. Bundan tashqari, mavjud so'zlarning semantik o'zgarishi ham ingliz tili lug'atining rivojida muhim rol o'ynagan. Vaqt o'tishi bilan ayrim so'zlar yangi ma'nolar kasb etgan. Masalan, "nice" so'zi dastlab "axmoqona" degan ma'noni anglatgan bo'lsa, hozirda "yoqimli" ma'nosini bildiradi [4]. TAHLIL VA MUHOKAMA Ingliz tili lug'at tarkibining etimologik tahlili shuni ko'rsatadiki, so'zlarning kelib chiqishi va rivojlanishi murakkab jarayon bo'lib, unda turli xil omillar o'z ta'sirini o'tkazgan. Tadqiqot natijalariga ko'ra, ingliz tilidagi so'zlarning aksariyati boshqa tillardan o'zlashtirilgan. Xususan, fransuz, lotin, skandinav va boshqa tillar ingliz tili lug'atini boyitishda muhim rol o'ynagan. 27 INNOVATIVE RESEARCH IN SCIENCE International scientific-online conference Shu bilan birga, ingliz tilidagi tub so'zlar ham etimologik jihatdan qiziqish uyg'otadi. Ular qadimiy german tilidan kelib chiqqan bo'lib, ingliz tilining asosiy qismini tashkil etadi. Tub so'zlarning etimologik tahlili til tarixini yoritishda alohida ahamiyatga ega. Ingliz tili lug'atining boyishida so'z yasalishi jarayoni ham katta o'rin tutadi. Affiksatsiya, ya'ni so'z o'zagiga prefikslar va suffikslar qo'shish orqali yangi so'zlar hosil qilinadi. Bu usul ingliz tilidagi so'z turkumlarini kengaytirishga xizmat qiladi. Tadqiqotchi olimlar etimologik tahlilning ahamiyatini ta'kidlab, uni tilshunoslikning muhim yo'nalishlaridan biri sifatida e'tirof etishadi [3; 4]. Etimologik izlanishlar nafaqat lug'at tarkibini, balki til va madaniyat aloqalarini ham yoritishga yordam beradi. O'zbek va rus tilshunosligida ham etimologik tadqiqotlar olib borilgan. O'zbek tili leksikasining etimologik tahlili Rahmatullayev [7], Begmatov [8] kabi olimlar tomonidan amalga oshirilgan. Rus tilshunoslari orasida Fasmer [9] singari etimologlar o'z ishlari bilan mashhur bo'lishgan. Ingliz tili lug'atining shakllanishida turli xil omillar ta'sir ko'rsatgan. O'zlashma so'zlarning kirib kelishi til lug'atini boyitishda katta ahamiyatga ega bo'lgan. Shu bilan birga, yangi so'z yasalishi va mavjud so'zlarning ma'no o'zgarishi ham ingliz tilining rivojida muhim rol o'ynagan. Tadqiqotchi olimlar ingliz tili lug'atining etimologik tarkibini turlicha tasniflashgan. Ba'zi tadqiqotchilar so'zlarni kelib chiqishiga ko'ra turkumlasa [7], bo