7-metoksikumarinning spektral-luminestsent xususiyatlariga konsentratsiyaning ta‘siri

Аннотация

O‗rganilgan spektral-lyuminestsent qonuniyatlari tibbiy-biologik tadqiqotlarda fluorestsent zond va nishon uchun yangi istiqbolli oksikumarin bo‗yoqlarini yaratishga imkon beradi. Olingan natijalar molekulalararo ta‘sirlar nazariyasini yanada rivojlantirish uchun ham qo‗llanilishi mumkin. Kalit so‗zlar: 7-metoksikumarin, fluoressensiya, lyuminessensiya, etanol, DMFA, spirt, xloroform. Kumarin bo‗yoqlari to‗qimachilik sanoatida optik oqartiruvchi sifatida, lazerlarning faol muhitida, tibbiyot va biologiyada oqsillar va nuklein kislatalarni o‗rganish uchun lyuminestsent zond va nishon sifatida, teri kasalliklarini fototerapiya qilishda fotosembilizator sifatida, shuningdek, ilm-fan va texnikaning boshqa bir qator sohalarida keng qo‗llaniladi. Shuning uchun doimiy o‗zgaruvchan tuzilishga ega bo‗lgan kumarin bo‗yoqlarining yangi spektral- lyuminestsent hamda fotoximyoviy xossalarini sintez va tadbiq qilish ham ilmiy, ham amaliy qiziqish-uyg‗otadi. Bo‗yoqlar odatda turli organik va noorganik erituvchilarda suyuq va qattiq eritmalar shaklida qo‗llaniladi. Ushbu yechimlarning muhim xususiyati shundaki, ulardagi eritmaning molekulalari boshqa molekulalar bilan o‗rab olingan va ular bilan o‗zaro aloqada bo‗lib, bu o‗zaro ta‘sirlar hal qiluvchi tabiatiga, eritmaning kontsentratsiyasiga, haroratga va boshqa tashqi omillarga bog‗liq. Bo‗yoqlarning spektral-lyuminestsent xususiyatlari bu omillarga juda sezgir. Adabiy ma‘lumotlarning tahlili shuni ko‗rsatadiki, organik erituvchining tabiati, suv muhitining pH qiymati va oksikumarin bo‗yoqlarida bu xususiyatlarga yorug‗lik nurlanishi, shuningdek ularning molekulalarining o‗zaro ta‘sirlashuv jarayonlari ta‘sirini o‗rganishga bag‗ishlangan bir nechta ishlar mavjud. Bularning barchasi ushbu maqolaning maqsad va vazifalarini belgilab berdi. Hisoblash usullari. Spektral – lyuminestsent xususiyatlarni aniqlash usullari va kvanto- kimyoviy hisoblashlar Molyar yutish koeftsiyenti (ε) Buger – Lambert – Beer qonunidan topiladi. D I  I eCd  0 Cd Buyerda: I - eritmadan o‗tgan nurning intensivligi, tadbiq qilinayotgan eritmaga tushuvchi nur intensivligi, d – eritma solingan kuyeta qalinligi sm da, C – eritmaning konsentratsiyasi (mol/l) da, D – eritmaning optik zichigi. Ossilyator kuchi quyidagi formula orqali aniqlanadi. v 2 f  4,32109F()d c v 1 v 2 Buyerda ()d– ekstensiya koeftsyentining integral yutilishi va spektr chizig‘i ostidagi soha v 1 yuzasini topish bilan aniqlanadi va bunga Simpson formulasi deyiladi [2]. F – tuzatuvchi ko‗paytma hal qiluvchi ta‘sirni hisobga olib va muhitning sinish indekisiga bog‗liq holda birga yaqin. Molekulaning uyg‗ongan holatda yashash vaqti quyidagi formuladan topiladi. 3,8 108q cp 388 Bunda 2 – spektrning o‗rtacha tulqin soni sm–1da, d integral yutish koefftsiyenti, q – o'r holatning burillish darajasi birga yaqin son. Fluoressensiyaning kvant chiqishi (F ) ni bilgan kv holda fluoressensiyaning real yashash vaqti ( )ni topishimiz mumkun  F . real real fl Fluoressensiyaning chiqish kattaligini o‗ganilayotgan chastota intervalida F()dni standart aralashmaning fluoressensiyasini solishtirish orqali quyidagi formula bilan aniqlanadi. F()d n2 D B  B    ст f cт F ()d n2 D ст cт Bu yerda D va D – standart va tadbiq qilinayotgan eritmaning sindirish ko‗rsatgichi n st bo‗lgandagi optik zichliklari, F –standart tanlangan eritmaning (n ) bo‗lgandagi fluoressensiya st st chiqishi. Fluoressensiya spektrining maksimal fl. holatiga qarab tadbiq qilinayotgan maks birikmaning standart sifatida tanlangan Antrasetaning benzoldagi (F=0.22), keng to‗lqin f sohalarida esa luminaforning tluoldagi (F=0.55) eritmalaridan foydalanildi [3]. f Fluoressensiyaning kvant chiqishi holati 5 – 7 % ni tashkil etadi. Natija. 7-metoksikumarin bo‗yoqlarining suvda, DMFA, etanol va xloroformda yutilish va fluoressensiya spektrlari kontsentratsion bog‗liqligi o‗rganildi. 1-rasmda 7-metoksikumarin bo‗yoqlarining suvda (1,1'), DMFA (2,2'), xloroform (3,3') va etanol (4,4') da yutilish va fluoressensiyaning spektrlari kontsentratsion bog‗liqligi berilgan[1]. Bundan ko‗rinib turibdiki, keng konsentratsiyali intervalda (10–6’10–3M) yutilish va fluoressensiya spektrlari doimiy bo‗lib qolmoqda. 1-rasm. 7-metoksikumarin bo‗yoqning (×- C=10-3; ○-C=10-5 M) suvda (1,1'), DMFA (2,2'), xloroform (3,3') va etanol (4,4') yutilish va fluoressensiya spektrlari. 7-metoksikumarinning yutilish va fluoressensiya spektrlarining barqarorligi tanlangan sharoitlarda monomer shaklida ekanligini ko‗rsatadi. Ular uchun asosiy spektral-lyuminestsent xususiyatlari kvanto-kimyoviy usullarlar bilan hisoblab chiqilgan[1]: yutilish maksimumi (yut ), maks lyuminestsentsiya maksimumi (fl. ), ekstinktsiya koeffisiyenti (ε), ossilator kuchi (f ), kvant maks e 389 chikishi (F), uyg‘ongan holatda yashash vaqti (τ), sof elektron o‗tish chastotasi (ν ) va Stoks f 0–0 siljishi (SS) (1-jadval). 1-jadvalda keltirilgan natijalar bo‗yoqning pasport xususiyatlari bo‗lib xizmat qiladi va muay