BO‘LAJAK BOSHLANG‘ICH TA’LIM O‘QITUVCHISINING LIDERLIK QOBILIYATI KASBIY KOMPETENSIYANI RIVOJLANTIRISHDAGI MUHIM OMIL SIFATIDA

Аннотация

This article discusses the need for future professionals to acquire leadership skills for modern society, the components of leadership skills, and ways to develop them. Also, on the basis of the development of leadership skills of students, detailed comments were made about the important aspects of developing their professional competence. Key words and phrases: competence, professional competence, digital competence, leadership, skill, communication, attitude, Soft Skills, emotional intelligence. Jahondagi globallashuv jarayonlari, innovasion jamiyatga bo‘lgan ehtiyoj, fan-texnika taraqqiyoti yoshlar uchun ko‘plab imkoniyatlar yaratish bilan birga, 108 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference ularning oldiga tezkor qarorlar qabul qilish, innovasion tafakkurni shakllantirish, intelektual salohiyatni oshirish kabi ko‘plab talablarni qo‘ymoqda[1]. “O‘zbekistonda yoshlar tarbiyasini zamonaviy asosda ilmiy-texnologik isloh qilish borasida olib borilayotgan ishlar uni bugungi kun ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda, ilmiy asoslangan kompetensiyalarni, fazilatlar asosida shakllantirishni talab etmoqda”[2]. Shu ma’noda ta’limning strategik vazifalarini hal qilishning samarali yondashuvlarini izlash dolzarb ahamiyat kasb etadi. Bu ta’lim siyosati va amaliyotini yanada rivojlantirishga qaratilgan bo‘lib, sifatni ta’minlash mexanizmlarini o‘z ichiga olishi kerak. “Kompetensiya tushunchasi tarkibiy qismlar sifatida bilim, ko‘nikma va shaxsiy fazilatlar (tashabbuskoplik, maqsadga muvofiqlik, maqsad qo‘yish qobiliyati, mas’uliyat, bag‘rikenglik va boshqalar), ijtimoiy moslashuv (jamoada va undan tashqarida ishlash qobiliyati), tanqidiy fikrlash[5], shuningdek, tanlangan sohada professional faoliyat tajribasi kabilar belgilandi. Liderlik ko‘pincha “yumshoq mahorat (Soft Skills)” deb ataladi. Biroq, o‘z kelajagiga tayyorgarlik ko‘rayotgan yoshlar “yumshoq mahorat”ni o‘rganish mumkin emas, deb xato qilmasliklari lozim. Darhaqiqat, liderlik shaxsiy va professional muvaffaqiyat uchun muhim mahoratdir va yaxshi rahbar bo‘lishni o‘rganish maktabdan boshlanishi va keyingi ta’lim jarayonlarini takomillashtirilishi mumkin[6]. Yaxshi lider o‘z qiziqishlari, kuchli va zaif tomonlarini aniqlay oladi va ularni maktabda yoki undan oldin taqdim etilgan imkoniyatlarga qo‘llashni boshlaydi. “Yumshoq mahorat (Soft Skills)” – bu odamlar bilan muloqot qilishlari kerak bo‘lgan maxsus ko‘nikmalar to‘plamidir, bu insonga nafaqat martaba o‘sishiga, balki oddiy hayotda ham yordam beradi. Bu mahorat talabalarning o‘z faoliyatida yuqori natijaga erishishlariga ko‘maklashadi. Yumshoq mahorat asosini tezkorlik, kreativlik, fikrlarini boshqarish, o‘z-o‘zini nazorat qilish, liderlik kabi sifatlar tashkil etadi. Mukammal jamiyatda har bir tabaqa yaxlit ijtimoiy organizmning ajralmas qismi sifatida, o‘zining muayyan funksiyalariga ega bo‘lib, go‘yoki u vazifalarni bajarish uchun ixtisoslashgan. “O‘zidan boshqalarga rahbarlik qilish, ularning baxt-saodatga erishuv darajasiga ko‘tarish har kimning qo‘lidan kelavermaydi. Kimda birovni baxt-saodatga erishtirish, zarur bo‘lgan ish-harakat kabilarga ruhlantira olish qobiliyati bo‘lmasa va bu ish-harakatni bajara olishga qudratsiz bo‘lsa, bunday shaxs sira ham rahbar bo‘la olmaydi”[3]. O.Kabeyn o‘z xulosalarida, “liderlik har birimizga u yoki bu tarzda xosdir va 109 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference u hayotning turli bosqichlarida o‘ziga xos tarzda o‘zini namoyon qilishi mumkin”[4] ligini ta’kidlaydi. U liderlik butunlay boshqariladigan va o‘rgatish hamda o‘rganish mumkin bo‘lgan jarayon ekanligiga urg‘u beradi. Lider talabalar o‘z-o‘ziga ishonchni rivojlantirishlari kerak, bu esa boshqa muhim fazilatlarni, jumladan, kamtarlik, haqiqiylik va qat’iyatlilikni ta’minlaydi. Talabalarning liderlik fazilatlari ularga liderlik qobiliyatlarini rivojlantirish uchun zarur bo‘lgan ko‘nikmalarni rivojlantirishga imkon beradi. O‘ziga bo‘lgan ishonch – lider ega bo‘lishi mumkin bo‘lgan eng muhim fazilatlardan biridir. O‘ziga ishongan rahbar bu fazilatni boshqalarga doimo ko‘rsatishi shart emas. Buning o‘rniga, ular bu ishonchdan qiyinchiliklarni yengish uchun foydalanishlari mumkin va boshqalarga bo‘lgan ishonchni oshirishlari mumkin. Kamtarlik – o‘ziga bo‘lgan ishonch bilan birga kamtarlik ham keladi, chunki o‘ziga ishongan odamlar boshqalar bilan bo‘lishishdan qo‘rqmaydilar. Rahbarlik nafaqat o‘zini birinchi o‘ringa qo‘yish, balki butun jamoani yaxshi tomonlarini namoyon etishdir. Haqiqiylik – o‘ziga ishongan odamlar ham o‘zlarining kimligini bilishadi va boshqalar bu ishonchli odam ekanligini bilib, haqiqiylikka javob beradi. Talabalarning o‘zlariga bo‘lgan ishonchni rivojlantirar ekan, ular qanday qilib qat’iyroq bo‘lishni ham o‘rganadilar. Qat’iyatlilik degani, ular o‘zlarining muammolari haqida qanday so‘zlashni bilishlarini va tajovuzkorlikka berilmasdan to‘g‘ridan-to‘g‘ri fikr almashishlarini anglatadi. Tadqiqotchi-olim Forbes o‘z izla