ОДАМ САВДОСИ ЖИНОЯТИНИНГ ЮРИДИК ТАҲЛИЛИ ВА УНГА ҚАРШИ КУРАШИШ ҲУҚУҚИЙ ЖИҲАТЛАРИ

Аннотация

Мазкур мақолада одам савдоси жиноятнинг миллий қонунчилигимизда квалификатция қилишнинг ўзига хос хусусиятлар ҳамда унга қарши курашишда миллий қонунчилигимизнинг аҳамияти тўғрисида сўз борган. Калит сўзлар: Одам савдоси, мажбурий меҳнат, одам олди-сотиш, одамни эксплуатация қилиш, замонавий қуллик, ёллаш, эрксизлик ҳолати, идентификация. Ҳозирги глобаллашув даврида энг долзарб муаммоларидан бири бўлган ва на ҳудуд, на миллат, на ёш, на жинс танламасдан кескинлик билан ривожланиб бораётган ҳамад соҳа мутахассисларни ташвишга солиб қўйган глобал муаммолардан бири бу – “одам савдоси”, яъни айрим қўштирноқ ичидаги тадбиркорлар томонидан турли хил йўллар орқали инсонларни қул қилиб сотилишидир. Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 42-моддасига кўра, ҳар ким муносиб меҳнат қилиш, касб ва фаолият турини эркин танлаш, хавфсизлик ва гигиена талабларига жавоб берадиган қулай меҳнат шароитларида ишлаш, меҳнати учун ҳеч қандай камситишларсиз ҳамда меҳнатга ҳақ тўлашнинг белгиланган энг кам миқдоридан кам бўлмаган тарзда адолатли ҳақ олиш, шунингдек ишсизликдан қонунда белгиланган тартибда ҳимояланиш ҳуқуқига эга эканлиги белгилаб қойилган. Халқаро Меҳнат Ташкилоти томонидан берилган маълумотларга кўра, бугунги кунда дунёда 40,3 миллион киши замонавий қуллик, шу жумладан 24,9 миллион киши мажбурий меҳнат ва 15,4 миллион киши мажбурий никоҳ ҳолатида қолмокда. Замонавий қуллик жабрдийдаларининг ҳар тўрттадан бирини болалар ташкил қилади [1]. Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош Ассамблеяси томонидан қабул қилинган 2030 йилгача бўлган даврда БМТ Глобал кун тартиби Барқарор ривожланиш мақсадларининг 8.7-бандида аъзо давлатларни мажбурий меҳнат, замонавий қуллик ва одам савдосини тугатиш, болалар меҳнатининг энг 48 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference ёмон шаклларини тақиқлаш ҳамда бекор қилиш бўйича тезкор ва самарали чораларни кўриш буйича вазифалар белгиланган [2]. XX аср охирларига келиб одам савдоси бутун инсониятга қарши асосий таҳдидлардан бири бўлиб қолди. Одамдан эксплуатация мақсадларида фойдаланиш билан боғлиқ жиноятлар ошиб бориши тенденцияси бундай ижтимоий хавфли қилмишлар охир-оқибатда жамиятнинг демократик негизларига тажовуз қилиши билан миллий хавфсизликка ҳам таҳдид солади. Ўзбекистон одам савдосига қарши курашишга оид қатор халқаро ҳужжатларни, жумладан, Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг “Трансмиллий уюшган жиноятчиликка қарши кураш тўғрисида”ги Конвенциясини, Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг ушбу Конвенциясини тўлдирувчи “Одам савдоси, айниқса, аёллар ва болалар савдосини олдини олиш ҳамда унга чек қўйиш ва унинг учун жазолаш ҳақида”ги Протоколни ратификация қилди, “Одам савдосига қарши курашиш тўғрисида” Қонун қабул қилинди ва халқаро ҳуқуқ нормаларини миллий қонунчиликка имплементация қилишга доир тегишли ўзгартиришлар киритди [3]. Ҳусусан 2008 йили Ўзбекистон Республикаси Жиноят Кодексининг 135-моддасига тўлақонли ўзгартириш киритилди, эндиликда ушбу модда “Одамлардан фойдаланиш учун уларни ёллаш” деб эмас балки “Одам савдоси” деб номлана бошлади. Бундан ташқари 2008 йилнинг 17 апрелида Ўзбекистон Республикасининг “Одам савдосига қарши курашиш тўғрисида”ги ЎРҚ-154-сон Қонуни қабул қилинди. Ушбу қонуннинг 3-моддасида одам савдоси тушунчасига қуйидагича таъриф берилган, “куч билан таҳдид қилиш ёки куч ишлатиш ёхуд мажбурлашнинг бошқа шаклларидан фойдаланиш, ўғирлаш, фирибгарлик, алдаш, ҳокимиятни суиистеъмол қилиш ёки вазиятнинг қалтислигидан фойдаланиш орқали ёхуд бошқа шахсни назорат қилувчи шахснинг розилигини олиш учун тўловлар ёки манфаатдор этиш эвазига оғдириб олиш йўли билан одамлардан фойдаланиш мақсадида уларни ёллаш, ташиш, топшириш, яшириш ёки қабул қилиш. Одамлардан фойдаланиш бошқа шахсларнинг фоҳишалигидан фойдаланишни ёки улардан шаҳвоний фойдаланишнинг ўзга шаклларини, мажбурий меҳнатни ёки хизматларни, қулликни ёхуд қулликка ўхшаш одатларни, эрксизлик ҳолатини ёхуд инсон аъзоларини ва (ёки) тўқималарини олишни англатади”. 49 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Ҳозирда одам савдосига доир жиноятлар учун жавобгарлик чораларини кучайтириш, мажбурий мехнатни тугатиш, одам савдоси, шунингдек аёллар ва болалар савдоси, фоҳишаликнинг олдини олиш бўйича чора-тадбирларни амалга оширига муҳим аҳамият қаратилмоқда. Маълумотлар таҳлили натижасида шуни кўришимиз мумкинки, одам савдоси билан шуғулланувчи жиноий гуруҳлар инсонларни нафақат мажбурий меҳнат билан қулликка жалб қилиш ёки жинсий эксплуатация мақсадларида фойдаланишлари, балки уларнинг ички органларини трансплантация қилиш, наркотик моддаларни тарқатиш, бошқа турдаги жиноий мақсадларда ҳам фойдаланишаётганлиги мазкур муаммонинг нақадар долзарб аҳамият касб этаётганлигини кўрсатади. Шу айтиш жоизки, одам савдоси билан боғлиқ бўлган жиноий ҳаракатларнинг энг асосий хусусиятларидан бири – унинг уюшган жиноятлигидадир. Содир этилган жиноий ҳаракатларни одатда уюшган жиноий гуруҳ аъзолари томонидан бир неча босқичларда амалга оширилишидадир. Уларни қуйидаг