MUZIKA KÓRKEM ÓNERINIŃ BALALAR TÁRBIYASINDAǴI ÁHMIYETI

Аннотация

This article discusses the use of Karakalpak national music folklore in pre- school education and analyzes the psychological characteristics of children. Key words: preschool education karakalpak folklor art, songs and dances, national education, morality, spirituality. Hár qanday dáwirde de jámiyet aǵzaların óz zamanınıń ilimli, bilimli, mádeniyatlı adamları sıpatında tárbiyalawda muzıkalıq kórkem-ónerdiń áhmiyeti ayrıqsha. Sonlıqtan hár bir muzıkalıq shıǵarmanıń qunı óziniń tıńlawshısınıń sanasına estetikalıq tásiri menen belgilenedi. Usı kóz-qarastan qaraqalpaq milliy muzıkası óziniń eń birinshi folklor dóretpelerinen baslap-aq keń tıńlawshılar jámáátiniń sana-seziminiń ósiwine, dúnyaǵa kóz-qarasınıń tereń qáliplesiwine belgili dárejede tásir etpekte. Bul ayrıqsha milliy folklorlıq kórkem shıǵarmalar mısalında dárhal kórinedi. Sebebi, milliy folklor shıǵarmalarında tariyxıy temalarǵa, waqıyalarǵa dıqqat awdarıwı sol xalıqtıń milliy kórkem sanası rawajlanıwınıń, turmıs shınlıǵın realistlik kóz- qarastan súwretlew tájiriybesi ósiwiniń bir basqıshı bolıp tabıladı. Hár bir xalıqtın óz tariyxı, mádeniyatı, kórkem-óneri, kórkem ádebiyatı bar. Olar óziniń úlken ya kishi bolıwına qaramastan jáhán ádebiyatı menen mádeniyatı ǵáziynesine óz úlesin qosadı. Qaraqalpaq xalqı da áyyemnen 575 Dekabr, 2024-Yil bay mádeniyatqa, kórkem-ónerge, kóp ásirlik tariyxına iye xalıqlardıń biri bolıp, dúnya júzine milliy muzıkalı miyrasları menen keńnen tanıqlı boldı. El basshımız óz sózlerinde «Biziń wazıypamız eń áwele, ruwxıy baylıǵımızdı hám babalarımızdıń bay dástúrlerin dawam ettiriw»-dep keltirip, hámmemizdi sol sahawatlı islerge shaqıradı. Bul bilimlerdi qollanıw, ósip kiyatırǵan jas áwladtı tárbiyalawda, tálim beriwde ullı hám dana xalqımızdıń turmıs tájiriybelerinen, tárbiyalıq pikirlerinen paydalanıp, elimizdiń hár-bir shańaraǵındaǵı milliylikti saqlaǵan hálda tálim-tárbiya islerin alıp barıw-bul zaman talabı. Hár bir xalıqtıń muzıka madeniyatınıń rawajlanıwında, saz ásbaplardıń tutqan ornı úlken áhmiyetke iye. Muzıka óneri xalqımızdıń madeniyatınıń ajıralmas bólegi bolǵanı sebepli ata- babalarımızdan miyras bolıp jetip kelgen ruwxıy duńyamızdıń jalǵası. Eń áyyemgi saz áspablardıń biri «Qobız» bolsa, tarıyxta, xalqımızdın ásirler boyı basınan keshirgen ómirin, awır turmısın, salt –dástúrin, pútkil saltanatın kóz aldımızǵa elesletip, tarıyxıy dástan etip aytıp tur. Sebebi qobızdıń seslerinde adamzattın muńın, hásiretin, shıdamlılıǵın, mártligin, batırlıǵın, quwanıshın, ulıwma hújdanı menen dıyanatın sezeseń. Usınday etip saz áspablardıń bizler bilmegen káramatlı qasiyetleri elege shekem adamzattı tań qaldırıp kelmekte. Jaslardı bay mádeniy miyras hám tarıyxıy dastúrlerdi jáne ulıwma adamzatlıq dúrdanalardı húrmetlewge, Watandı suyispenshilikke tarbiyalaw biziń elimizde ámelge asırılıp atırǵan barlıq reformalardı belgilewshi faktor bolıp tabıladı»-degen pikiriniń qanshelli keńligin, ullı xalqımızdıń ruwxıy baylıǵı bolǵan muzıka madeniyatınıń, sonıń ishinde milliy saz áspabların bizge shekem jetkergen áwladlardan ásirler asa ótmishden ziban berip turıwınıń ózi kishi xalıqtıń úlken ruwxıy qudireti ekenligin dálillese, al, sol saz áspabınıń sırtqı kórinisi, ǵayrı naǵısları hám onıń duzilisiniń ózi xalıqtın biybaxa miyrası hám ullılıǵın sıpatlap turıptı. Milliy mádeniyatımızdıń, qadıriyatlarımızdıń rawajlanıwına keńnen orın beriliwi, mámleketimizde shıǵıp atırǵan nızamlarda oqıw-tárbiya islerin standartları darejesine kóteriw, jaslarda milliy oyanıw, Watanǵa muxabbat, garezsizlik ideyalarına sadıqlıq ruwxında tarbiyalaw, oqıtılıp atırǵan hár-bir pannıń tiykarı bolıp tabıladı. Jaslarımızdıń milliy miyrasımızdı, muzıka ásbapları, olardıń kelip shıgıw tarıyxı, dúzilisi, soǵılıwı, sazlanıwı hám shertiw usılları menen keńnen tanısıwı, biliwi olardıń bilim dárejesin keńeyttiredi, olardıń óz qániygeliklerin bekkem iyelewi ushın hár tárepleme tásirin tiygizedi. Bul maqalada mektepke shekemgi tárbiya orınlarında balalar folklorınıń muzıkalıq jaqtan úyreniliwi hám paydalanıw usılları házirgi zaman talaplarına say teoriyalıq sóz etiledi. Mektepke shekemgi tárbiya orınlarında qaraqalpaq milliy balalar muzıka folklorın paydalanıw usılları usı 576 Dekabr, 2024-Yil kúnge shekem arnawlı izertlenbedi. Sol sebepli, bul maqalada balalar muzıka folklorı tereń, ján- jaqlama tallanıp kórsetiledi. Onıń balalardı ruwxıy-mádeniy jaqtan tárbiyalawdaǵı tutqan ornı úyreniledi. Balalarǵa tálim-tárbiya beriwde muzıkalı folklor shıǵarmalarınan paydalınw usılları anıqlanadı. Nátiyjede, qaraqalpaq balalar milliy muzıkalı folklorlıq shıǵarmaları muzıkalıq tárbiyalıq qásiyetlerdi ózine sińdirgen halda, bizge tárbiyanı ayqın kórsetip beretuǵın shıǵarmalar sıpatında bahalawǵa bolatuǵınlıǵı dálillendi. Temanıń mazmunın hár tárepleme ashıp beriw hám onı balalarǵa jetkeriwde qollanılǵan materiallardıń keń túrde axborot beriw imkaniyatı bolsa, bul da onıń ilimiy jańalıǵınan bolıp esaplanadı. Ǵarezsizlik jıllarında qaraqalpaq folklorınıń ilimin óziniń eń biyik rawajla