ЭКОНОМЕТРИЧЕСКОЕ МОДЕЛИРОВАНИЕ ФАКТОРОВ ВЛИЯЮЩИХ НА АКЦИИ АКЦИОНЕРНЫХ ОБЩЕСТВ

Аннотация

In the article, the influence of factors affecting the value of shares of joint-stock companies and an econometric model are formed. Also, the factors influencing the share price of joint stock companies were analyzed based on the data from 2015 to 2023. In particular, forecasts of multiplier coefficients calculated for the factors affecting the value of shares of joint-stock companies in our country "Kyzilkumtsement", "Uzmetkombinat", "Ko'kon Mechanical Plant" and "Kvarts" JSCs are presented. On the other hand, existing problems were identified with the forecast of the factors affecting the value of the share of the joint-stock company, and scientific proposals and practical recommendations aimed at their elimination were developed. Keywords: joint stock company; share value; cash flow; asset value; private equity value; profitability of the share; operating profit; forecast.. Кириш. Акциядорлик жамиятларининг хусусий акциясиини баҳолашда асосан уларнинг акциялари ҳаққоний қийматини аниқлаш учун анъанавий усуллар, хусусан, бозор қиймати ва даромадларни баҳолаш ёндашувлари каби анъанавий усуллардан фойдаланилади. Шунингдек, иқтисодий фойда, қўшилган иқтисодий қиймат (EVA), бозорнинг қўшилган қийматига (MVA) ва акциядорлар қўшилган қиймати (SVA) каби молиявий кўрсаткичларни аниқлаш орқали хусусий акцияси қиймати баҳоланади. Бугунги кунда, кўпчилик иқтисодчилар ва таҳлилчилар молиявий ҳисоботларнинг бухгалтерия баланси қийматлари ҳар доим ҳам ҳақиқий молиявий кўрсаткичларни акс эттирилмаслигини таъкидлайдилар. Шу боисдан, тараққий этан мамлакатларда акциядорлик жамиятларида хусусий ва акцияси қийматини баҳолашда кутилаётган пул оқимларининг жорий қийматидан фойдаланиш кенг қўлланилмоқда. Хусусан, дисконтланган пул оқимлари методологияси акцияси лойиҳаларини баҳолашда фойдаланилмоқда. Акциядорлик жамиятлари хусусий акциясии адолатли қийматини баҳолаш учун даромадларни баҳолаш методологиясидан фойдаланиш мақсадга мувофиқ ҳисобланади. Шунингдек, дисконланган пул оқимлари моделлари акциядорлик жамияти хусусий акциясии ички қийматини аниқлашга хизмат қилади ва хусусий акциясидан кутилаётган келажакдаги пул оқимларининг жорий қиймати орқали ҳисоблаш тамойилига асосланади. Акциядорлик жамиятлари акциясии қийматини баҳолаш, энг аввало, молия ва бухгалтерия назариясига асосан амалга оширилади. Назарияга кўра, энг кўп акцияси қийматини баҳолашда дисконтланган пул оқими ва қолдиқ даромадларни баҳолаш моделларидан фойдаланилади. Бинобарин, дунё амалиётчилари акциядорлик жамиятлари хусусий акциясии қийматини аниқлашда мультипликатор коэффициентлардан фойдаланади, сабаби ушбу баҳолаш усули мураккаб баҳолаш техникасининг ўрнига қўлланилади. Мазкур мультипликатор коэффициентлар орқали акцияси қийматини баҳолашда кўпчилик акциядорлик жамиятлари ва инвестицион банкларнинг ҳисоботида ўз аксни топган. Шунингдек, мультипликатор коэффициентлар орқали корпоратив транзакцияларини баҳолашда ҳам фойдаланилади. Ҳаттоки, мураккаб баҳолаш техникасидан фойдаланувчи амалиётчилар терминал қийматини баҳолашда ва унинг ишончлигини текширишда мультипликатор коэффициентлардан фойдаланилади. 423 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul www.e-itt.uz Адабиётлар шарҳи. Бугунги кунда дунё амалиётида акциядорлик жамиятлари акциясиини баҳолашда нисбий қийматлар баҳолаш усулидан фойдаланиш кенг қўлланиладиган усул ҳисобланади. Жумладан, тадқиқотчилар мазкур усулдан фойдаланишда акциядорлик жамияти акциялари бозор қийматини аниқлаш ва уларни прогноз қилишда ҳам фойдаланмоқда. Бозор баҳосининг соф фойдага нисбати коэффициенти P/E (price earnings ratio) орқали саноат корхоналари таҳлил қилинган. Мазкур тадқиқотчилар хулосасига кўра, саноат корхоналарининг акцияси қийматини баҳолашда уларнинг даромадлари ўсиши инобатга олиниши лозим, деб таъкидлаганлар (Boatsman, and Bakin, 19981). Акциядорлик жамиятлари акциясиини баҳолашда чегирмавий пул оқимлари усули ҳамда мазкур акциядорлик жамиятлари қарз маблағлари юқори улуши шароитида солиқлар, фоизлар ва амортизация чегирилгунга қадар фойда (Earning before depreciation, interest and tax) мультипликатор коэффициентларига таъсири бўйича тадқиқотлар олиб борганлар. Уларнинг хулосасига кўра, солиқлар, фоизлар ва амортизация чегирилгунга қадар фойда кўрсаткичи ҳисобга олган ҳолда акцияси қийматни баҳолашда чегирмавий пул оқимлари билан баҳолаш усули эканлигини таъкидладилар (Kaplan, and Ruback, 1995). Мультипликатор коэффициентларни ҳисоблаб, хусусан, акцияси қиймати бозор баҳосининг соф фойдага нисбати коэффициенти ва акциянинг бозор баҳосини баланс қийматига нисбати коэффициентлари орқали акциядорлик жамиятлари акциясиининг бозор қийматини ҳамда мазкур коэффициентларнинг тортилган вазни комбинацияси орқали акциянинг бозор ва баланс қийматининг прогнозини амалга оширишга мувофиқ бўлган (Penman, 1998). Акциядорлик жамиятлари акциясиини баҳолашда нисбий қиймат усулини қўллаб мультипликатор коэффициентларнинг акциядорлик жамиятлари банкротлик даражасини аниқлашда фойдаланганлар. Шуннгдек, чегирмавий пул оқимлари к