НАУЧНО-ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ КЛАСТЕРИЗАЦИИ И ЕГО РОЛЬ В ДИВЕРСИФИКАЦИИ АГРАРНОЙ ЭКОНОМИКИ

Аннотация

Мазкур мақолада ғаллачиликк қуйи тармоғининг самадорлиги масалаларини тадқиқ қилиш асосида унга таъсир кўрсатувчи омиллар туркумланган, уларнинг ғаллачилик кластерларини ташкил этишга таъсири баҳоланган, кластер тизимида ишлаб чиқариш, қайта ишлаш ва сотиш жараёнлари босқичларининг алгоритми шакллантирилган. Шунингдек, ғаллачилик кластерлари фаолиятининг самарадорлигини ошириш бўйича таклифлар берилган. Калит сўзлар: ғаллачилик кластери, харажат, даромад, иқтисодий самарадорлик, самарадорлик мезонлари, рентабеллик, моддий-техник таъминот, уруғлик, менерал ўғит, мавсумийлик, моделлар ва методлар, омиллар, инфратузилма, инвестиция. СИСТЕМА ФАКТОРОВ, ВЛИЯЮЩИХ НА ЭФФЕКТИВНОСТЬ ЗЕРНОВОДЧЕСКОГО ПОДКОМПЛЕКСА Ильмуратов Шовкат Махсумович Филиал Астраханского государственного технического университета в Ташкентской области Аннотация. В данной статье на основе исследования вопросов эффективности зерноводческого подкомплекса классифицированы факторы, влияющие на эффективность, дана оценка на организации зерноводческих кластеров, сформирован алгоритм этапов осуществления процессов производства, переработки и реализации в системе кластера. А также, даны предложения по повышению эффективности деятельности зерноводческих кластеров. Ключевые слова: зерноводческий кластер, расходы, доходы, экономическая эффективность, критерий эффективности, рентабельность, материально- техническое обеспечение, семена, менеральное удобрение, сезонность, моделы и методы, факторы, инфраструктура, инвестиция. VIII SON — AVGUST, 2024 262-226721 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul www.e-itt.uz SYSTEM OF FACTORS AFFECTING THE EFFICIENCY OF THE GRAIN SUB-COMPLEX Ilmuratov Shovkat Makhsumovich Branch of Astrakhan State Technical University in Tashkent region Annotation. This article classifies the factors influencing the efficiency of the grain farming subsector based on a study of its effectiveness. It provides an assessment of the organization of grain farming clusters and formulates an algorithm for the stages of production, processing, and marketing processes within the cluster system. Moreover, it is offered recommendations for improving the efficiency of grain farming clusters. Key words: grain farming cluster, expenses, income, economic efficiency, efficiency criteria, profitability, material and technical support, seeds, mineral fertilizers, seasonality, models and methods, factors, infrastructure, investment. Кириш. Ўзбекистоннинг қишлоқ хўжалиги иқтисодиётида ғаллачилик етакчи тармоқларидан бири ҳисобланади. Сўнгги йилларда тармоқни ривожлантиришга қаратилган кенг қамровли ислоҳотлар олиб борилмоқда. Жумладан, Президентимиз Ш.М. Мирзиёев раислигида 2021 йил 27 октябрь куни қишлоқ хўжалигида кластер тизимини ривожлантириш масалалари бўйича видеоселектор йиғилишида, 2022 йилдан ғаллачилик кластерлари ва фермерларга буғдойни бозор нархида тўлиқ эркин сотиш ҳуқуқи берилишини маълум қилди (Мирзиёев, 2021). Шунингдек, кластер ва фермер хўжаликлари 3 йил давомида ҳар гектардан 2,5 тонна ғаллани биржа савдоларига чиқариши талаб этилади. Қолган ҳосилни эса тўғридан-тўғри сотиш ҳуқуқи берилиши (Мирзиёев, 2021) таъкидланди. Бундай улкан, кенг қамровли ва масъулиятли вазифаларни рўёбга чиқариш улар ечимига концептуал ёндашувларни тақазо этмоқда. Хусусан, ғаллачилик кластерларини ташкил этиш ва ривожлантиришнинг илмий- услубий, норматив-ҳуқуқий ва ташкилий-иқтисодий таъминоти самарадорлигини баҳолашнинг интеграл мезонларини шакллантириш алоҳида долзарблик касб этмоқда. Шунингдек, тармоқда самарадорликни оширишнинг услубий жиҳатларини такомиллаштириш бўйича илмий-тадқиқот ишларини олиб боришни тақозо қилмоқда. Адабиётлар шарҳи. Мамлакатимиз олимларининг ишларида кластерларнинг иқтисодий самарадорлигини баҳолаш бўйича ҳозиргача анъанавий ёндашувлар (ишлаб чиқариш ҳажми, ҳосилдорлик, маҳсулдорлик, фойда, рентабеллик ва ҳ.к.) қўлланилиб келинмоқда. Мазкур масалага оид илмий ва ўқув-услубий манбаларни таҳлил қилиб, шундай хулосага келиндики, умуман кластерларининг, хусусан ғаллачилик кластерларининг ҳам, молия-хўжалик фаолияти иқтисодий самарадорлигини аниқлаш муаммоси ўта мунозарали ва долзарб масала ҳисобланади. Ундаги зиддиятларнинг моҳиятини тушуниш учун эса, иқтисодий самарадорликни аниқлаш билан боғлиқ муаммоларни тизимли тадқиқ қилишимиз зарур. Мамлакатимиз иқтисодчи-олимларининг илмий ишларида иқтисодий самарадорлик, хусусан қишлоқ хўжалиги ва унинг тармоқлари иқтисодий самарадорлиги масалалари тадқиқ қилинган. Жумладан, Абдуғаниев (2004) «самарадорлик» ва «иқтисодий самарадорлик» тушунчаларини қуйидагича таърифлайди: «иқтисодий самарадорлик» тушунчаси «самарадорлик» тушунчасига нисбатан кенгрок мазмунга эга. Иқтисодий самарадорликда бир йил давомида (маълум даврда) амалга оширилган тадбирлар тизими билан боғлиқ харажатлар улар натижасида олинган соф фойда суммаси билан таққосланади. Шунда сарфланган харажатлар эвазига олинган соф фойда миқдори қанча кўп бўлса, иқтисодий 263 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul www.e-itt.uz сам