ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ И ОСОБЕННОСТИ РАЗРАБОТКИ СТРАХОВЫХ ПРОДУКТОВ

Аннотация

The article analyzes the concepts of “insurance product” and “insurance service” provided by companies in the insurance market. A classification of insurance products available on the market and their types is presented, and the concept of creating insurance products is studied. Key words: risk, insurance, insurance market, insurance company, insurance product, insurance service. VII SON - IYUL, 2024 315-323415 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul www.e-itt.uz Кириш. Иқтисодиётнинг кескин ривожланиши молиявий соҳаларни ҳам четлаб ўтгани йўқ. Бундай ижобий тенденциялар шароитида уларнинг ҳам трансформация жараёнлари жадаллик билан амалга оширилиб бормоқда. Бундай ўзгаришлар кўплаб салбий оқибатларни келтириб чиқариши ҳеч кимга сир эмас, айниқса ўтиш жараёнида уларни кўплаб кузатишимиз мумкин бўлади. Бундай шароитда кўплаб истеъмолчиларнинг суғурта ҳимоясига бўлган эҳтиёжини қондириш учун уларга мос суғурта хизматларини кўрсатиш ва суғурта маҳсулотларини сотиш муҳим аҳамият касб этади. Шунингдек, кўрсатиладиган хизматлар ва сотиладиган маҳсулотлар ўз навбатида суғурта компанияларининг даромадлари ошишига олиб келиши табиийдир. Шу сабабли мижозга йўналтирилган фаолият асосларини ташкил этиш муҳим саналади, буни амалга оширишда суғурта маҳсулотлари ва хизматлари катта аҳамиятга эгадир. Юқоридагилардан келиб чиқиб ҳозирги кунда суғурта компаниялари олдида мижозларнинг барча эҳтиёжларини тўлиқ қамраб оладиган маҳсулотларни ишлаб чиқиш вазифаси ётибди. Аммо суғурта маҳсулотларини ишлаб чиқиш биз ўйлаганчалик осон эмас, сабаби бунинг учун етарли малакага эга бўлган турли соҳа мутахассислари, тадқиқотлар олиб бориш ва унинг натижасида маҳсулотларни бозорга чиқариш учун катта миқдордаги молиявий ресурслар талаб этилиши ҳеч кимга сир эмас. Шундай шароитларда мижозларга самарали бўлган суғурта маҳсулотларини тақдим этиш ва сифатли хизмат кўрсатиши ҳар кундан кўра долзарб масалага айланиб бормоқда. Адабиётлар шарҳи. Бир қатор муаллифлар Гомел ва Туленталар (2000) ўз изланишларида суғурта маҳсулоти ва суғурта хизматини талқин қилишда маҳсулот (маркетинг) ёндашувидан фойдаланишади. Уларнинг фикрича, “суғурта маҳсулоти”, “суғурта хизмати” ва “суғурта товари” бир-бирига яқин, лекин айни пайтда улар бир-биридан фарқ қилади ва улар ўртасида маълум бир иерархик муносабатни аниқлаш мумкин. Бунда, бирламчи энг умумий тушунча бу “суғурта маҳсулоти” – яъни турли хил тасодифий ва эҳтимолий (кўпинча ноқулай) табиий ва ижтимоий ҳодисалар оқибатларидан иқтисодий ҳимояни таъминлаш учун инсон фаолияти натижасидир. Суғурта маҳсулоти суғурта ҳимояси ёки “суғурта хизматида” кўрсатилади. Агар суғурта маҳсулоти сотилмаса ёки сотиб олинмаса, суғурта хизмати бўлиши мумкин эмас; ва суғурта маҳсулоти бўлиши мумкин, агар у суғурта компаниялари томонидан сотиш учун ишлаб чиқарилган бўлса ва бу савдолар мунтазам бўлса. Шундай қилиб, замонавий суғурта маҳсулоти ва хизматини энг аниқ тавсифловчи бу “суғурта маҳсулоти” тушунчасидир. Трофимова (2003) суғурта маҳсулоти – бу суғурта компанияси ўз мижозларининг эҳтиёжларини қондириш ва фойда олиш учун ишлаб чиқарадиган барча нарсалар, деб ҳисоблайди. Зубецнинг (1998) фикрича, “суғурта маҳсулоти суғурта шартномасини тузишда суғурта қилдирувчига кўрсатиладиган асосий ва ёрдамчи хизматлар мажмуидир” деб таъкидлайди. Кутьёнкова (2007) фикрига кўра, суғурта маҳсулоти – бу бир ёки бир нечта суғурта қоидалари асосида ишлаб чиқилган суғурта шартномаси (суғурта полиси) ва маълум бир тоифадаги истеъмолчиларнинг бир ёки бир нечта суғурта эҳтиёжларини қондиришга мўлжалланган ва улар билан узвий боғлиқ бўлган суғурта ва қўшимча хизматлар, реклама-ахборот материаллари мажмуасидир. Суғурта маҳсулоти қуйидаги кўрсатилган хусусиятларга эга бўлиши керак: - суғурталанган рискларнинг маълум бир тўплами; - муайян суғурта шартлари; - маълум бир нарх (тариф) ёки нархни (тарифни) белгилашнинг муайян услубияти; 316 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul www.e-itt.uz - сотишнинг ўзига хос усули (канали). Саввина (2015) ўз тадқиқотларида қуйидаги хулосаларга келади, яъни Россия ва хорижий амалиётларда “суғурта маҳсулоти”, “суғурта хизмати” ва “суғурта товари” атамалари бир хил маънони англатади. Шу сабабли бир хил иқтисодий ҳодисани тушунтириш учун уч хил атамалардан фойдаланиш ички бозорнинг суғурта сегменти фаолиятини мураккаблаштиради. Кўринишидан, “суғурта маҳсулоти” атамаси суғуртанинг иқтисодий натижасини тавсифлаш учун энг мантиқий ва камроқ мунозарали ҳисобланади. Шундай қилиб, суғурта маҳсулоти объектлар, суғурта шартлари ва юзага келиши мумкин бўлган суғурта таваккалчилигининг бутун тўпламидир. Бу суғурта моҳиятининг расмий кўриниши бўлиб, янги суғурта маҳсулотларини ҳам, мавжудларининг модификацияларини ҳам, шунингдек, типик (стандарт) ва ўзига хос суғурта маҳсулотларини (суғурта вариантларини танлаш) бирлаштиради. Шунингдек Абдурахмонов (2018-2024) ҳозирги иқтисодий шароитда суғурта соҳаси, унинг иқтисодиётдаги роли, иқтисодий ўзгаришлар натижасида суғуртада қўлланилаётган замонавий технологиялар, суғу