ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ВОПРОСЫ ВНУТРЕННЕГО КОНТРОЛЯ АКЦИОНЕРНЫХ ОБЩЕСТВ В ПРОЦЕССЕ КОРПОРАТИВНОГО УПРАВЛЕНИЯ

Аннотация

This article provides extensive coverage of the main aspects of the internal control system of joint-stock companies in the process of corporate governance. The measures taken in the practice of effective organization of the activities of joint-stock companies in the Republic of Uzbekistan, the introduction of an internal audit system of management processes have been scientifically studied. The concept of "internal control" and its role in the process of effective management of joint-stock companies are analyzed. Keywords: Joint-stock company, corporate governance, internal control, control system, control risk, effective management, control methods. VI SON — IYUN, 2024 289-229879 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyun www.e-itt.uz Кириш. Ўзбекистон Республикасида фаолият юритаётган акциядорлик жамиятларида фаолият турларини диверсификациялаш бошқарув тизими ва пул оқимларини кучли назорат қилишни, молиявий ҳолатининг доимий таҳлили ва баҳоланишини талаб қилади. Ушбу мақсадга эришиш жараёнида муҳим ўринни ички назорат тизимини ташкил қилиш ҳисобланади. Ушбу мақсадга эришиш учун ягона ҳисоб сиёсатини юритишга имкон яратадиган, ресурсларни ўз вақтида қайта тақсимлашни амалга оширадиган, яхши ташкил қилинган ички назорат тизимини яратиш зарурияти пайдо бўлади. Ўзбекистон Республикасининг “Акциядорлик жамиятлари ва акциядорларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида”ги ЎРҚ-370-сон Қонунининг 108-моддасида активларининг баланс қиймати базавий ҳисоблаш миқдорининг юз минг баробаридан кўп бўлган жамиятда мажбурий равишда ички аудит хизмати ташкил этилиши белгилаб қўйилган. Ички аудит тушунчасига меъёрий ҳужжатларда қуйидагича таъриф берилган. Ички аудит - корхона бошқарувининг ижро этувчи органи ва таркибий бўлинмалари томонидан Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатларига, таъсис ҳужжатларига ва ички ҳужжатларга риоя қилинишини текшириш ва мониторинг олиб бориш йўли билан улар ишини назорат қилиш ва баҳолаш, маълумотларнинг бухгалтерия ҳисоби ва молиявий ҳисоботда акс эттирилишининг тўлиқлилиги ва ишончлилигини таъминлаш, хўжалик операцияларини амалга оширишнинг белгиланган қоидалари ва таомиллари, активларнинг сақланиши ҳамда корпоратив бошқариш принциплари жорий этилиши бўйича корхона таркибий бўлинмасининг (ички аудит хизмати) фаолиятидир (Қарор, 2006). Ички аудит хизмати жамият кузатув кенгашининг қарори билан ташкил этиладиган корхонанинг ички аудитни амалга оширадиган таркибий бўлинмаси ҳисобланади. Адабиётлар шарҳи. Акциядорлик жамиятларида ички назорат тизимини ташкил этиш ва унинг амалиёти, ташкилий тузилмаси масаласида иқтисодчи-олимлар томонидан турлича фикрлар билдирилган. Шу жумладан ушбу масала Россиялик иқтисодчилар Богданович ва Соболева (2014) томонидан ушбу масалада қуйидагича фикр билдиришганлигини кўришимиз мумкин. Ички назорат-бу корхона раҳбарияти томонидан ташкил этилган ва корхонада барча ходимлар хўжалик операцияларини бажаришда ўз вазифаларини энг самарали бажаришлари учун амалга ошириладиган чора-тадбирлар тизими. Ички назорат қонунийликни белгилайди. Ушбу масалада илмий қарашни қўллаб қувватлаган ҳолда рус иқтисодчи олимаси Новикова (2023) ИНХ (ички назорат хизмати)-бу хўжалик юритувчи субъект раҳбарияти томонидан тадбиркорлик фаолиятини тартибли ва самарали олиб бориш, активларнинг сақланишини таъминлаш, хатолар ва маълумотларнинг нотўғри тақдим этилишининг олдини олиш, шунингдек ишончли молиявий ҳисоботларни ўз вақтида тайёрлаш учун фойдаланиладиган ташкилий чора-тадбирлар, усуллар ва процедуралар мажмуи” деган фикрни билдирган. Вайкок (2018) “корпорациялар давлатнинг миллий даражадаги стратегик функцияларини бажаришда муҳим роль ўйнашини таъкидлаб ўтган”. Бошқа иқтисодчи-олимнинг таъкидлашича, “Иқтисодий тараққиётни таъминлаш нуқтаи назаридан акциядорлик жамиятларида ички назорат масаласи – бу акциядорлик жамиятини капиталини назорат қилиш ва унга бўлган эҳтиёжни таъминлаш учун назорат тизимини шакллантириш муҳим ҳисобланади, чунки уларда устав капиталининг концентрацияси ва ундан фойдаланиш функциясини яхши бажарувчи самарали механизм бўлсагина бошқарув ва назорат тизимини ташкил этиш натижасида бизнесни ривожлантириш жараёнидаги энг мураккаб масала ҳисобланади” (Белозерова, 2019). Юқоридагилардан келиб чиқиб, акциядорлик жамиятларининг 290 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyun www.e-itt.uz фаолиятини самарали ташкил этиш ва уларда назорат тизимини амалга ошириш жараёнида ички назорат тизими сифатида изоҳ берсак, уни самарали ташкил қилиш компания ва корпорацияларнинг иқтисодий жиҳатдан такомиллашувига, бу эса ўз навбатида, мамлакат иқтисодиёти ривожланишига таъсир этади. Корпоратив бошқарувнинг самарали ташкил этилишида эса ички назоратнинг аҳамияти муҳим ҳисобланади. Чунки ички назорат тизими акциядорлик жамиятларининг фаолиятини назаоратини тартибга солиш жараёнида муҳим ўринни эгаллайди. Шундай қилиб акциядорлик жамиятларида ички назорат тизимини самарали ташкил қилиниши муҳим ўринни эгаллайди ва бунинг натижасида акциядорлик жамиятини раҳбариятига жамият фаолияти