TIJORAT BANKLARINING KREDITLASH AMALIYOTINI TAKOMILLASHTIRISH

Аннотация

The article analyzes the practice of lending to individuals by commercial banks. Practical proposals and recommendations are given for the elimination of problems in the practice of lending by commercial banks. Keywords: lending practice, commercial bank, individual, liquidity, central bank, loan portfolio management, risk, profitability, liquidity Kirish. Tijorat banklari iqtisodiyotning moliyaviy vositachilari sifatida iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Bugungi globallashuv va raqamli iqtisodiyot sharoitida bank kreditlash tizimini takomillashtirish dolzarb masalaga aylanmoqda. Kreditlash tizimi nafaqat moliyaviy resurslarni taqsimlash, balki iqtisodiyotning turli sohalarini qo‘llab-quvvatlash va tadbirkorlikni rivojlantirish uchun asosiy vositalardan biridir. Iqtisodiy islohotlarni yanada chuqurlashtirish va bank tizimini rivojlantirish sharoitida kredit operatsiyalari muhim o‘rin tutadi. Tijorat banklarining kredit operatsiyalari bank daromadlarini shakllantiruvchi faoliyat bo‘lganligi sababli, kredit portfelining sifat darajasi barqarorligini ta’minlash bugungi kunda banklarning asosiy vazifalaridan biri hisoblanadi. Kreditlash tijorat banklari uchun birinchi darajali ahamiyatga ega bo'lgan faoliyat turi hisoblanadi, chunki tijorat banklarining kredit portfeli sifatining pasayishi ularning moliyaviy barqarorligiga ta'sir ko’rsatadi. Tijorat banklarining kredit portfelini samarali boshqarish xo‘jalik yurituvchi subyektlarning kreditga bo‘lgan ehtiyojini qondirish imkonini beradi. Respublikamizda iqtisodiyotni rivojlantirishga yo‘naltirilgan bank kreditlari hajmining ko‘payishi, ulardan foydalanayotgan turli mulkchilik va xo‘jalik yurituvchi subyektlar sonining ko‘payishi, banklar 3 8 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ tomonidan berilayotgan kreditlarni oqilona joylashtirish, ularning samaradorligini oshirish, bank kreditlari samaradorligini oshirishni ta’minlash vazifalari berilgan kreditlar bo'yicha hisoblangan foizlarni o'z vaqtida undirish banklarning kredit portfelini doimiy monitoring qilishning dolzarb masala ekanligini asoslab beradi. Adabiyotlar sharhi. Tijorat banklarida kredit portfelini boshqarish samaradorligini oshirish masalalari qator xorijiy olimlarning ilmiy izlanishlarida o‘rganilib, kredit portfeli tushunchasi uning mohiyatiga berilgan ta’riflarda o‘z ifodasini topgan. Masalan, Amerikalik iqtisodchilar Chris J. Barlton, Diana Mac Naughton kredit portfelini kreditlarning guruhlanishi deb ta'riflaydi.Shuningdek, N. Sokolinskaya "ssuda portfeli qisqa muddatli va uzoq muddatli kreditlar yig'indisidan iborat" deb ta'riflaydi. Bu ta’rifda asosiy e’tibor kreditning amal qilish muddatiga qaratiladi, bu esa kredit portfelining mohiyatini to’liq ochib bermaydi. Chunki bank tomonidan berilgan kreditlar muddatini belgilash va unga rioya qilish faqat kredit portfelining sifatini aniqlashda muhim omil bo‘lishi mumkin. Mashhur rus iqtisodchisi O.I. Lavrushin ta'riflaydi: "Bank sohasida kredit portfeli tushunchasi odatda u yoki bu bankning kreditlari yig'indisi sifatida tushuniladi". Shu bilan birga, uning fikricha, bankda kredit portfelini shakllantirish va uni tahlil qilish tijorat bankining strategiyasi va taktikasini aniq ishlab chiqish imkonini beradi hamda mijozlarga kredit berish imkoniyatlarini oshiradi. Abalkin L.I, Panova G.S va yana bir guruh iqtisodchilarning fikricha, tijorat banklarining kredit portfeli kreditlarning sifati va tarkibi bo'yicha tasnifi hisoblanadi. Bu ta’rifda, bizning fikrimizcha, kredit portfelining mohiyatini ochishga ijobiy yondashilgan. Ijobiy tomoni shundaki, ular ma'lum omillarni hisobga olgan holda kreditlarni sifatiga qarab toifalarga bo'lish zarurligini ta'kidlaydilar. Xorijiy iqtisodchilarning yana bir guruhi K.J.Braltron va D.Mak Notonning fikricha, tijorat banklarining kredit portfeli kreditlar tasnifi hisoblanadi. ma'lum xususiyatlarga ko'ra. Bu ta’rifda kredit portfeli o‘ziga xos shakl va belgilarga ko‘ra kreditlarning tasnifiga asoslanadi.O‘zbekiston iqtisodchilari ham bu borada bir qator tadqiqotlar olib borishgan, xususan, Sh.Z.Abdullaevaning ta’kidlashicha, banklarning kredit portfeli turli kredit risklari asosida ma'lum mezonlar bo'yicha toifalangan kreditlar shkalasi bo'yicha bank talablarining yig'indisidir. Iqtisodchi o'z ta'rifida kreditlarni ma'lum mezonlarga ko'ra tasniflashga, shuningdek kredit risklariga e'tibor qaratdi.Yuqorida ko'rib chiqilgan ta'riflarning o'ziga xos tomonlarini tahlil qilib, kreditga quyidagicha ta'rif berish mumkin, deb hisoblaymiz: bankning krediti – bu moliyaviy muassasa (odatda bank) tomonidan mijozga (jismoniy yoki yuridik shaxs) ma'lum bir muddatga va shartlarga ko'ra qarzga berilgan pul mablag'idir. Kreditning asosiy xususiyati shundaki, qarz oluvchi uni belgilangan foiz stavkasi bo‘yicha qaytarishi kerak. Shuningdek, banklar faoliyatida kredit operatsiyalari asosiy o‘rinni egallaganligi sababli u