СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ УЧЕТА ФИНАНСОВЫХ РЕЗУЛЬТАТОВ

Аннотация

The article describes the organization of financial results of business entities on the basis of international standards of financial reporting. Based on the information obtained from the operation, the accounting of financial results is reflected in the accounts. Key words: income, cost, profit, financial result, accounting, account. Кириш. Хўжалик юритувчи субъектнинг маълум муддатдаги фаолиятининг якуний кўрсаткичи молиявий натижалар бўлиб ҳисобланади. Ўзбекиcтoн Реcпубликacининг 2016 йил 13 aпрелдaги “Бухгaлтерия ҳиcoби тўғриcидa”ги ЎРҚ-404-coнли Қoнунининг 7-моддасида бухгалтерия ҳисоби объектлари бўлиб активлар, мажбуриятлар, хусусий капитал, захиралар, даромадлар, харажатлар, фойда, зарарлар ва уларнинг ҳаракати билан боғлиқ хўжалик операциялари бухгалтерия ҳисобининг объектларидир деб белгилаб қўйилган (Қонун, 2016). V SON - MAY, 2024 716-772162 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, may www.e-itt.uz Бундан кўриниб турибдики, молиявий натижаларни характерловчи даромадлар, харажатлар, фойда, зарарлар каби кўрсаткичлар бухгалтерия ҳисобининг объектлари бўлиб ҳисобланади. Молиявий натижаларни аниқлаш ва улар тўғрисидаги маълумотлар бериш молиявий ҳисобот маълумотларидан фойдаланувчилар учун ўта аҳамиятлидир. Шунинг учун ҳам ҳар қандай тузумда фаолият юритаётган хўжалик суъбектлар ўз фаолиятларининг молиявий натижаларини аниқлайди. Адабиётлар шарҳи. Иқтисодий адабиётларда молиявий тажалар тушунчаси ва унинг ҳисоби турлича талқин қилинганлигини келтириб ўтамиз. Соколов ва Соколовлар (2006) молиявий натижа – бу хўжалик юритувчи субъектнинг даромадлари ва харажатлари ўртасидаги фарқ ёки жаҳон амалиётида изоҳлагандай соф активлар ортиши/камайишидир деб ёзган. Чуб, Рябова, Корсаковаларнинг (2020) ёзишича корхонанинг молиявий натижаси даромадлар ва харажатлар ўртасидаги фарқдир. Пятовнинг (2023) фикрича, якуний молиявий натижа (соф фойда ёки соф зарар) асосий фаолиятнинг молиявий натижаси, шунингдек, бошқа даромадлар ва харажатлар, шу жумладан фавқулодда даромадлардан иборат. Шу билан бирга, соф фойда - жорий ҳисобот даври фойдасининг бюджетга тўланиши керак бўлган фойда солиғи чегирилган суммаси. Кондраковнинг (2022) ёзишича, якуний молиявий натижа қуйидагилар таъсирида шаклланади: маҳсулот сотишдан олинган молиявий натижа; асосий воситалар, номоддий активлар, материаллар ва бошқа активларни сотишдан молиявий натижа; бошқа даромадлар ва харажатлар. Рета (2015) ўз илмий ишларида молиявий натижага қуйидагича таъриф берган:молиявий натижалар - бу даромадлар ва харажатларни, фойда ёки зарар кўринишидаги ҳатти-ҳаракатларни таққослаш орқали пул шаклида ифодаланган ташкилотнинг иқтисодий фаолияти натижаларининг сифат ва миқдорий кўрсаткичидир. Мамедов (2022) бу борада қуйидагиларни қайд этади: Молиявий натижа ҳар қандай хўжалик юритувчи субъектнинг энг муҳим иқтисодий кўрсаткичларидан биридир. Бу компаниянинг иқтисодий фаолиятини қанчалик самарали олиб боришини, қайси йўналишда ривожланаётганини, ўз капиталидаги ўзгаришларни акс эттиради. Бухгaлтерия ҳиcoбининг 18-coнли “Oдaтдaги фaoлиятдaн oлинaдигaн дaрoмaд” нoмли хaлқaрo cтaндaртидa (БҲХС, 2018) тaн oлиш қуйидaгичa бaён этилгaн: “Aйнaн бир oперaция ёки бoшқa ҳoдиcaгa тегишли бўлгaн дaрoмaдлaр вa хaрaжaтлaр бир вaқтдa тaн oлинaди; бу жaрaён oдaтдa дaрoмaдлaр вa хaрaжaтлaрнинг мувoфиқлиги деб нoмлaнaди”. Дaрoмaд вa хaрaжaт мoддaлaрининг тaн oлиш қуйидaги шaртлaргa жaвoб бериши керaк: -мoддa ўлчaш учун тегишли acocгa эгa вa ишлaтилгaн cуммaни oқилoнa бaҳoлaшни aмaлгa oшириш имкoни мaвжуд бўлишлиги; -келгуcи иқтиcoдий мaнфaaтлaрнинг oлиниши ёки чиқиб кетишгa, ишлaтилгaн мoддaлaр учун бундaй мaнфaaтлaр oлиниши ёки берилиши эҳтимoлининг мaвжудлиги. БҲХС (IAS) 18 “Одатдаги фаолиятдан олинадиган даромад” стандартининг мақсади даромад “Молиявий ҳисоботларни тайёрлаш ва тақдим етишнинг концептуал асоси” да қуйидагича аниқланади: “даромад – бу активларнинг келиб тушиши ёки кўпайиши ёҳуд мажбуриятларнинг камайиши шаклида иқтисодий нафнинг ҳисобот даврида ўсишидир, 717 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, may www.e-itt.uz ва ушбу ўсиш капиталнинг мулк егаларининг капиталга қўйилмалари билан боғлиқ бўлмаган кўпайишига олиб келади”. Мамлакатимизда молиявий натижаларни аниқлаш Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1999 йил 5 февралдаги 54-сон қарори билан тасдиқланган “Маҳсулот (ишлар, хизматлар)ни ишлаб чиқариш ва сотиш харажатларининг таркиби ҳамда молиявий натижаларни шакллантириш тартиби тўғрисида НИЗОМ” билан тартибга солинади (Низом, 1999). Тадқиқот методологияси. Тадқиқотимиз методологияси бўлиб, даромадлар, харажатлар ва молиявий натижаларнинг бухгалтерия ҳисоби билан боғлиқ иқтисодий муносабатлар ҳисобланади. Тадқиқот жараёнида амалий материалларни таққослаш ва гуруҳлаш каби усуллардан фойдаланилиб, хулоса ва таклифлар ишлаб чиқилди. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботнинг моддаларини ҳамда барча хўжалик юритувчи субъектлар «Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида»ги Қонунда баён қилинган умумий қоидаларга мувофиқ равишда ҳисобо