ВОЗНИКНОВЕНИЕ И РАЗВИТИЕ ОЦЕНОЧНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ КАК ФОРМЫ ПРЕДПРИНИМАТЕЛЬСТВА

Аннотация

In this article, the formation, emergence and development of appraisal activity as a form of entrepreneurship in Uzbekistan, specific features of entrepreneurship development in general in the conditions of consistent and gradual reform of the country's economy, appraisal activity as an infrastructural component of the market of tangible and intangible capital funds, and market mechanisms of economic management specific aspects of its development are considered. Also, trends in the formation, emergence and development of evaluation activities of the Republic of Uzbekistan were researched. Key words: stock market, valuation activity, correlation analysis, regression analysis, stock exchange activity, certificate, license. Кириш. Ўзбекистонда баҳолаш фаолиятининг тадбиркорлик шакли сифатида шаклланиши, вужудга келиши ва ривожланиши, бир томондан, мамлакат иқтисодиётини изчил ва босқичма-босқич ислоҳ қилиш шароитида умуман тадбиркорлик ривожланишининг ўзига хос хусусиятлари билан, иккинчи томондан, моддий ва номоддий асосий фондлар бозорининг инфратузилмавий таркибий қисми сифатида баҳолаш фаолияти ҳамда хўжалик юритиш бозор механизмалари ривожланишининг ўзига хос хусусиятлари билан шартланган. Ўзбекистон Республикасида баҳолаш фаолияти тадбиркорлик шакли сифатида бир қатор ўзига хос хусусиятларга эга. Биринчидан, тадбиркорликнинг кўплаб турларидан фарқли равишда баҳолаш фаолияти хўжалик юритишнинг маъмурий-буйруқбозлик тизимидан бозор иқтисодиётига ўтиш шароитида фаолиятнинг ўзига хос тури сифатида шаклланди, унинг ривожланишида ўтган йилларнинг ҳеч қандай тажрибаси мавжуд эмас. Иккинчидан, тадбиркорлик шакли сифатида баҳолаш фаолиятининг ривожланиши уларсиз ушбу ривожланишни амалга ошириш учун зарур бўлган мутахассисларни тайёрлашни талаб қилади. Учинчидан, тадбиркорликнинг исталган шаклининг ривожланиши кўп жиҳатдан мазкур фаолият натижаларига бўлган истеъмол талаби билан белгиланади. Баҳолаш фаолиятига бўлган истеъмол талаби моддий ва номоддий асосий фондлар бозорининг ривожланиш даражаси, шунингдек, хўжалик юритиш бозор механизмларининг ривожланиши билан белгиланади. Шу муносабат билан баҳолаш фаолиятига бўлган истеъмол талаби иқтисодий ислоҳотларнинг амалга оширилиши ва фуқаролик-ҳуқуқий оборотга жалб қилинадиган асосий фондлар турлари ва ҳажмининг кенгайишига қараб ўсиш тенденциясига эга. Тўртинчидан, тадбиркорликнинг ривожланиши зарур норматив-ҳуқуқий базанинг яратилиши билан узвий боғланган. Ўзбекистон Республикасида баҳолаш фаолиятини тартибга солувчи асосий норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар 1999 йил 19 августда («Баҳолаш фаолияти тўғрисида» Ўзбекистон Республикасининг Қонуни) ва 2003 йил 8 майда (Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг қарори билан тасдиқланган «Баҳолаш фаолиятини лицензиялаш тўғрисидаги низом») қабул қилинган. Кейинчалик ушбу фаолиятнинг ривожланиши республикамиз ҳукуматининг кўплаб ҳужжатларида ўз аксини топди. Қуйидагилар баҳолаш фаолиятини тартибга солувчи энг муҳим ҳуқуқий ҳужжатлар ҳисобланади: Ўзбекистон Республикасининг 2000 йил 25 майдаги 71-П-сонли «Фаолиятнинг алоҳида турларини лицензиялаш тўғрисида»ги Қонуни, 611 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, may www.e-itt.uz Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2008 йил 24 апрелдаги ПҚ-843-сонли «Баҳолаш ташкилотларининг фаолиятини янада такомиллаштириш ва уларнинг кўрсатиладиган хизматлар сифати учун жавобгарлигини ошириш тўғрисида»ги Қарори, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2008 йил 2 июндаги 128-сонли «Ўзбекистон Республикаси ҳукуматининг айрим қарорларига ўзгартиришлар ва қўшимчалар киритиш тўғрисида»ги Қарори», 2008 йил 28 июндаги 161-сонли «Баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботларнинг тўғрилигини экспертизадан ўтказиш тартиби тўғрисида»ги низом ва бошқа материаллар. Адабиётлар таҳлили. Ҳозирги вақтда, инвестицияларни баҳолашни таҳлил қилиш масалалари бутун дунё олимлари томонидан кенг ўрганилмоқда. Жумладан, Самуел Бёрклунд ва Тобиас Улин (2017) илмий ишларида Сунъий нейрон тўрларидан фойдаланган ҳолда инвестицияларни баҳолашни таҳлил қилиш, молиявий вақт сериясини башорат қилиш ва портфелни оптималлаштириш учун сунъий нейрон тўрлари, инвестиция ва ундан фойдаланиш масалалари ҳамда инвестиция лойиҳаларини баҳолаш усуллари таҳлил этилган. Koxoнeн (1988) илмий ишларида келтирилган фикрларга кўра, баҳолаш ноаниқлиги тушунчаси, ноаниқликни стандартлаштиришга тўғридан-тўғри кузатиладиган миқдорларни эмас, балки “билвосита” миқдорларни ўлчаш зарурати туфайли келиб чиққанлиги келтирилади. Аммо ушбу масалаларга, Александер, Бейлининг (2010) баҳолаш бўйича фикрларига кўра, агар ҳисоботда (ёки эксперт хулосасида) харажат маълум бир аниқ рақам билан ифодаланган бўлса, ҳисоблаш ёки смета ноаниқлик оралиғини кўрсатиш нима учун керак? каби саволли шаклдаги масала қўйилган. Ушбу масалага, Джонк ва Макконнел (2002) илмий ишларида тўхталиб ўтилган. Уларнинг фикрларига кўра, агар мижознинг эътиборини ноаниқликнинг муҳим омилига қаратмасангиз, бу унга баҳолашдан олинган хулосалар мўлжалланганидан кўра мухимроқ деган таассурот қолди