РОЛЬ ДОХОДОВ МЕСТНОГО БЮДЖЕТА В РОСТА УРОВНЯ ЖИЗНИ РЕГИОНОВ

Аннотация

The state substantiates the relevance of increasing sources of income for local budgets, which reveals the features of ensuring the stability of socio-economic development of the regions, further improving the quality of life of the population living in the region, as well as practical proposals and conclusions for solving the existing problem. Key words: local budget income, standard income, standard of living, sources of income, local taxes, household budget, non-consumer expenses of the household budget. V SON - MAY, 2024 577-583 577 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, may www.e-itt.uz Кириш. Ижтимоий-иқтисодий ўсиш даражаси бевосита алоҳида ҳудудларнинг ҳар томонлама ривожланишига боғлиқ бўлган замонавий дунёда аҳоли ҳаёт сифатини янада ошириш мазкур ҳудуднинг маҳаллий бюджети даромадларини бошқаришни тартибга солиш масалаларининг долзарблигини оширмоқда. Маҳаллий бюджет даромадлари озуқавий восита сифатида ҳудудлар тараққиёти ва фаровонлиги учун катализатор бўлиб хизмат қилмоқда. Жумладан, таълим, соғлиқни сақлаш, илм-фан ва инновацияларни молиялаштириш минтақанинг узоқ муддатли ривожланишига замин яратади, интеллектуал салоҳиятни яратади ва иқтисодий ўсишни рағбатлантиради. Тадқиқотлар шуни кўрсатдики, маҳаллий бюджет даромадлари ва ҳудудлардаги турмуш даражаси ўртасида ижобий боғлиқлик бор (Анисимов, 2020). Масалан, маҳаллий бюджет даромадлари юқори бўлган мамлакатлар ҳудудларининг ижтимоий-иқтисодий ривожланиши, даромадлари паст бўлган мамлакатларга қараганда бир мунча юқори эканлигини кузатиш мумкин. Умуман олганда, маҳаллий бюджет даромадлари шунчаки рақамлар эмас, балки янгича фикрлайдиган раҳбар қўл остидаги ҳудуднинг равнақи калитига айланиб, ҳудудларда истиқомат қилаётган аҳолига тараққиёт, ўз-ўзини англаш, бахтли ҳаёт кечириш имкониятини берувчи воситадир. Ҳудудларни ижтимоий-иқтисодий ривожланишини барқарор ошириб бориш, ҳудудда яшовчи аҳоли турмуш даражаси сифатини янада кўтариш мақсадида маҳаллий бюджет даромадларнинг манбаларини шакллантириб бориш долзарб ва устувор вазифалардан бири бўлиб қолмоқда. Президент Ш.Мирзиёев таъкидлаганидек, «Биринчи навбатда, ҳудудлар ўртасидаги иқтисодий тенгсизликни қисқартириш, барча туман ва шаҳарларни бир маромда ривожлантириш бўйича янгича ёндашувлар жорий этилади»205. Ўтган қисқа давр мобайнида мамлакат ҳудудларини ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш орқали турмуш даражасини яхшилаш, уларнинг даромадларини оширишни мумкин қадар тартибга солиш мақсадида, қатор иқтисодий ва ҳуқуқий асослар яратилди. Бу борада Ўзбекистон Республикасининг бир қатор Қонунлари, Президент Фармонлари ҳамда Вазирлар Маҳкамасининг маҳаллий бюджет даромадларини тартибга солишга даҳлдор бўлган қарор ва меёрий хужжатлари қабул қилинганлигини қайд этиш мақсадга мувофиқдир. Натижада соҳаларда янги иш ўринлари ташкил этилиб, ҳудудларнинг ижтимоий-иқтисодий ривожланганлик даражасини ошириш эвазига, ҳудудларда турмуш даражасини яхшилашга мумкин қадар эришилди. Бу эса, ўз навбатида, иқтисодиётнинг барча соҳаларида барқарорликни таъминлаш билан бирга, маҳаллий бюджет даромадларини давлат томонидан тартибга солинишидаги мавжуд ижтимоий-иқтисодий ҳолатни ҳам ижобий томонга ўзгартирди. Бироқ, амалга оширилаётган ислоҳотларнинг кўламига қарамасдан ҳудудларнинг турмуш даражсини яхшилаш, маҳаллий бюджет даромадларини давлат томонидан тартибга солиш борасида ҳали ечимини кутаётган муаммолар ҳам йўқ эмас. Шу нуқтаи назардан ижтимоий-иқтисодий ривожланиш даражаси юқори бўлган ҳудудларни маҳаллий бюджет даромадларини турли манбалари эвазига шакллантириш, ҳудудларни ижтимоий жиҳатдан барқарор ривожлантириш бўйича илмий асосланган таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқиш бугунги куннинг муҳим ва долзарб масалаларидан ҳисобланади. Адабиётлар шарҳи. Ўрганилаётган мавзу доирасида маҳаллий бюджет даромадлари ва ҳудудлардаги турмуш даражаси ўртасида ижобий боғлиқликликни (Анисимов, 2020), ҳудудлар ўртасидаги иқтисодий тенгсизликни қисқартириш, барча туман ва шаҳарларни бир маромда ривожлантириш бўйича янгича ёндашувларни амалиётга жорий этиш бўйича 205 Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Олий Мажлис ва Ўзбекистон халқига Мурожаатномаси. https://president.uz/oz/lists/view/5774 578 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, may www.e-itt.uz Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Олий Мажлис ва Ўзбекистон халқига Мурожаатномаси (Mirziyoyev, 2022), Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 июндаги «Маҳаллий бюджетларни шакллантиришда жойлардаги давлат ҳокимияти органларининг ваколатларини кенгайтириш чора- тадбирлари тўғрисида»ги ПФ-5075-сонли Фармони (Фармон, 2017), ҳамда Ўзбекистон Республикаси 2019-йил 9-декабрдаги “2020-йил учун Ўзбекистон Республикасининг Давлат бюджети тўғрисида” ЎРҚ-589-сон Қонуни (Қонун, 2019) билан тартибга солинадиган маҳаллий бюджет даромадларининг моҳияти очиб берилган. Тадқиқот методологияси. Илмий тадқиқот давомида илмий абстракциялаш, мантиқий ва таққослама таҳлил усулларидан фойдаланилди. Жумладан, ҳудудларни ижтимоий-иқтисодий ривожланишида