СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ СБОРА НАЛОГА НА ЗЕМЛЮ И ИМУЩЕСТВО, РАСЧИСЛЕННОГО ИЗ ДОХОДОВ МЕСТНОГО БЮДЖЕТА С ИСПОЛЬЗОВАНИЕМ ЗАРУБЕЖНОГО ОПЫТА

Аннотация

In the article, the composition of local budget revenues, the role of land tax, which is considered as a local tax, in the budget-tax policy, scientific and theoretical views on the formation of local budget revenues, as well as the organizational, legal and financial foundations of the formation of local budget revenues, the existing land tax in the conditions of tax reforms carried out in our republic today, in particular, the characteristics of these taxes, the experience of foreign countries in order to further improve the effective and productive use of land. Key words: local budget, local budget revenues, local taxes and fees, territorial financial sustainability, budget processes, land tax, property tax efficiency, territorial budget tax policy. Кириш. Республикамизда солиқлар бажарадиган функция ва вазифаларга маҳаллий солиқлари нуқтаи назаридан ёндошсак, ер солиғи мамлакат солиқ тизимининг таркибий қисми сифатида солиқлар бажарадиган функция ва вазифаларни бажаради. Жумладан, ер солиғи давлат бюджетини муайян манбалар билан таъминлайди, яъни фискал функцияни бажаради. Шунинг билан бирга, солиқлар амал қилиш механизмига кўра табиий ресурслардан фойдаланишни тартибга солиш ва рағбатлантириш аҳамиятига ҳам эга бўлиб, ўз навбатида табиий ресурслардан тўғри ва тежамкорлик билан фойдаланиш бўйича назорат функциясини ҳам бажаради. Ер солиғининг иқтисодий моҳиятига кўра, уларни жорий этишдан мақсад табиий ресурслардан самарали ва оқилона фойдаланишни рағбатлантириш, маҳаллий бюджет даромадлар қисмини тўлдириш вазифасини бажаради. Шунингдек, давлат бюджетига молиявий ресурслар жалб этиш, бу жараёнда биринчи навбатда, бюджетдан табиий ресурсларни, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва улар сифат ҳолатини яхшилашга қаратилган харажатларни молиялаштиришдан иборатдир. Янги мустақил давлатларнинг ташкил топиши туфайли фондлар учун тўловлар ва мулкка эгалик қилишни солиқ воситасида бошқаришнинг амалдаги бўлган ҳужжатлари ўз кучини йўқотди. Ишлаб чиқариш фондлари учун тўловлар бекор қилинган пайтдан бошлаб то мол- мулк солиғи жорий этилган давргача, Ўзбекистон Республикасида ишлаб чиқариш фондларидан фойдаланиш самарадорлигини ошириш мақсадида юридик шахсларга таъсир кўрсатиш имконини берувчи иқтисодий восита йўқ эди. Шу боис даромадларни шакллантириш ва ижтимоий бойликни тақсимлашнинг янги шарт-шароитлари солиқлар таъсир доирасида кенгайтиришни, барча хўжалик юритувчи субъектларга тенг солиқ тартибини таъминлаши учун янги объектларини солиққа тортиш доирасига қўшишини кўзда тутади, шунингдек бозор муносабатлари шароитида мулкий муносабатлар соҳасини бошқариш механизмини янада ривожлантириш ниҳоятда заруратга айланди. ФАО ташкилотининг маълумотига кўра ер ресурслари дунё бўйлаб нотекис тақсимланган, аҳолиси паст даромадга эга бўлган мамлакатлар жаҳон ер ресурсларининг атиги 22 фоизига эга, аммо уларда дунё аҳолисининг 38 фоизи истиқомат қилади, ўрта даромадли мамлакатларда улар мос равишда 53 ва 47 фоиз, юқори даромадли мамлакатларда эса 25 ва 15 фоизни ташкил этади (George, Koohafkan, 2011). Бугунги кунда ерлардан унумли фойдаланиш ва уни талон-тарож қилишнинг олдини олиш масаласига давлатимиз раҳбари томонидан алоҳида эътибор қаратилиб 506 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, may www.e-itt.uz келиняпти. Чунончи, Президентимиз Ш.Мирзиёев (2019) расмий чиқишларининг бирида “Ҳар қарич ер – давлатнинг, демакки, халқимизнинг бебаҳо бойлиги ҳисобланади. Ундан ноқонуний, ўзбошимчалик билан фойдаланишга ҳеч кимнинг ҳаққи йўқ” деб таъкидлаган эди. Афсуски, табиий иқлим ва ер рельефининг ўзгариши, тупроқ унумдорлигининг пасайиши, сув ресурсларининг йилдан-йилга танқисланиб бораётгани, аҳолининг демографик хусусиятлари билан боғлиқ муаммолар бу мавзуга қайта ва қайта мурожаат қилишни талаб қилмоқда. Адабиётлар шарҳи. Бу борада олимлар томонидан изланиш ва тадқиқотларнинг бошланиши узоқ ўтмишга бориб тақалиб, ҳозирги кунга қадар давом этиб келмоқда. Физиократлар даромадни оширишнинг ўзига хос усулларидан бири ерни солиққа тортиш йўли орқали эканлигини таъкидлашди (Quesnay, 1756). Уларнинг назарияси бўйича ерларни солиққа тортиш йўли билан ерлардан унумли фойдаланиш ва ҳосилдорлигини оширишга эришиш мумкинлиги таъкидланади. Шунинг учун ерларни солиққа тортилиши ижтимоий жиҳатдан ижобий фойда келтиради. Физиократларнинг бу иши кейинги иқтисодчи олимлар учун ер солиғи назариясини қуришда асос ҳисобланди. Smit (1776) ерларни солиққа тортишда икки қисмга ажратган ҳолда солиқ солиш лозимлигини келтириб ўтган. Ricardo (1817) ер солиғи (рентаси) маҳсулот яратишга кетган турли хил харажатларни қоплангандан кейин қолган маблағлигини таъкидлайди. Унинг назарияси бўйича «Ер (рентаси) даромадидан солиқлар иқтисодиётга салбий таъсир кўрсатмайди, чунки бундай солиқ ишлаб чиқаришга тўсқинлик қилмайди» дея таъкидлайди. Genri Jorj (1879) “Тараққиёт ва қашшоқлик” китобида ер солиғи ҳақидаги ерлар сотилаётганда ерни ҳамма фуқарога тўлиқ тақсимлаб бўлмаслигидан келиб чиқиб изоҳлаган. Roakes “Ернинг бошқа маҳсулотлардан ажралиб турадиган ўзига хо